Xây dựng danh mục DNNN mạnh, có quy mô lớn trong các ngành lĩnh vực then chốt

Doanh nghiệp nhà nước sẽ được lựa chọn theo ngành, lĩnh vực then chốt

Nghị quyết số 79 đặt mục tiêu đến năm 2030 có từ 1 đến 3 doanh nghiệp Việt Nam nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới và có 50 doanh nghiệp nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất châu Á. Song song với mục tiêu này là nhiệm vụ xây dựng danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn trong các ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu.

Nói về tiêu chí xây dựng danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết: Các bảng xếp hạng 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới hay 500 doanh nghiệp lớn nhất châu Á đều có hệ thống tiêu chí rõ ràng do các tổ chức quốc tế quy định. Việt Nam cũng sẽ tiếp cận theo các tiêu chí này, chủ yếu dựa trên quy mô tài sản, vốn chủ sở hữu cùng một số chỉ tiêu liên quan. Hiện Bộ Tài chính đang rà soát để xác định định hướng và cách thức phù hợp nhằm thực hiện mục tiêu đến năm 2030.

Theo bà Nguyễn Thu Thủy, khi xây dựng danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh trong các ngành, lĩnh vực then chốt, Bộ Tài chính sẽ xuất phát từ việc xác định những ngành cần có sự tham gia và vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước. Sau đó, Bộ sẽ phối hợp với các cơ quan quản lý nhà nước liên quan để xác định cụ thể doanh nghiệp phù hợp.

Đáng chú ý, cách tiếp cận không chỉ dựa trên quy mô hiện tại mà còn hướng đến tầm nhìn dài hạn. Theo đó, ngay cả những doanh nghiệp hiện có quy mô chưa lớn nhưng hoạt động trong lĩnh vực Nhà nước cần đầu tư, cần hiện diện và giữ vai trò dẫn dắt cũng có thể được đưa vào danh mục nếu có tiềm năng phát triển trong tương lai.

Theo Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước: Quá trình phân cấp, phân quyền đã được đẩy mạnh, quyền chủ động được trao nhiều hơn. Vấn đề đặt ra hiện nay là doanh nghiệp cần thích ứng với cơ chế mới, sử dụng đầy đủ và hiệu quả những quyền mà pháp luật đã quy định.

Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật về quản lý và đầu tư vốn nhà nước vừa được sửa đổi theo hướng tăng quyền tự chủ cho doanh nghiệp. Theo các quy định mới, doanh nghiệp được chủ động hơn trong xây dựng chiến lược, kế hoạch sản xuất kinh doanh, quyết định đầu tư, tổ chức bộ máy, tiền lương và nhiều hoạt động quản trị khác. Vì vậy, cơ quan đại diện chủ sở hữu không còn phải xem xét những hồ sơ xin ý kiến đối với các quyết định đầu tư hay mua sắm thuộc hoạt động sản xuất, kinh doanh thông thường như trước đây.

Thay vào đó, cơ quan đại diện chủ sở hữu tập trung vào các vấn đề mang tính chiến lược như mục tiêu phát triển, định hướng ngành, chỉ tiêu doanh thu, lợi nhuận, nghĩa vụ tài chính và các nhiệm vụ Nhà nước giao. Còn việc lựa chọn dự án đầu tư, phương án mua sắm, thoái vốn hay tổ chức thực hiện thuộc quyền quyết định của doanh nghiệp. Đối với chính sách tiền lương cũng vậy, doanh nghiệp được quyết định quỹ lương, mức chi trả cho người lao động và phương án phân phối trong phạm vi quy định của pháp luật…

Cơ chế mới tạo động lực để doanh nghiệp nhà nước bứt phá

Không chỉ mở rộng quyền tự chủ trong quản trị, Nghị quyết số 79 còn đặt ra yêu cầu nghiên cứu các cơ chế vượt trội nhằm tạo động lực phát triển cho doanh nghiệp nhà nước. Theo bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), Chương trình hành động của Chính phủ triển khai Nghị quyết 79 đã giao nhiệm vụ nghiên cứu, xây dựng các cơ chế vượt trội về nguồn lực, tiền lương, quyền tự chủ cùng một số cơ chế đặc thù khác để tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển mạnh hơn.

Một nội dung khác cũng được quan tâm là cơ chế thưởng vượt kế hoạch. Theo bà Nguyễn Thu Thủy, Nghị quyết 79 và Nghị quyết số 29/NQ-CP đều đặt ra yêu cầu nghiên cứu xây dựng chế độ thưởng này. Với hệ thống pháp luật mới về quản lý và đầu tư vốn nhà nước có hiệu lực từ ngày 1/1/2025, dự kiến cuối năm 2026 sẽ có đánh giá bước đầu để làm cơ sở đề xuất trong năm 2027, thông qua Luật hoặc các nghị định hướng dẫn.

Liên quan đến phân phối lợi nhuận, Bộ Tài chính cũng dự kiến nghiên cứu, tham mưu vào cuối năm 2026 và đề xuất trong năm 2027. Theo bà Nguyễn Thu Thủy, một bước thay đổi quan trọng là doanh nghiệp hiện đã được tự quyết quỹ lương thay vì cơ quan đại diện chủ sở hữu phê duyệt như trước đây. Khi doanh nghiệp được quyết định quỹ lương thực hiện thì phần tiền thưởng cũng tăng tương ứng, qua đó tạo động lực để doanh nghiệp phấn đấu hoàn thành và vượt kế hoạch. Dự kiến, tỷ lệ phần trăm trích thưởng có thể ở mức khoảng 5-10%.

Ở góc độ chuyên gia, TS Nguyễn Đình Cung cho rằng việc lựa chọn người đứng đầu doanh nghiệp rất quan trọng, song điều cốt lõi vẫn là phải tạo dựng thể chế phù hợp. Theo ông Nguyễn Đình Cung, cần lựa chọn những doanh nghiệp nhà nước đang có tiềm năng và hoạt động hiệu quả như Petrovietnam, Petrolimex, Viettel để triển khai trước các cơ chế mới. Đồng thời, các điều kiện về thể chế, chính sách và nguồn lực phải được chuẩn bị trước, thay vì thực hiện đồng thời hoặc đi sau.

Theo TS Nguyễn Đình Cung, chủ sở hữu cần xác định rõ tầm nhìn, chiến lược, mục tiêu và chỉ tiêu; còn doanh nghiệp phải được trao quyền tự chủ trong phạm vi nhiệm vụ được giao, từ quyết định phương thức thực hiện, huy động nguồn lực, thu hút nhân sự đến việc được hưởng thành quả để tái đầu tư phát triển. Ông Cung cũng nhấn mạnh, trong hoạt động kinh doanh luôn tồn tại rủi ro nên doanh nghiệp nhà nước cần được đánh giá trên hiệu quả tổng thể, thay vì chỉ nhìn vào từng dự án riêng lẻ.

Đề cập đến định hướng phát triển dài hạn, TS Nguyễn Đình Cung cho rằng doanh nghiệp nhà nước muốn giữ vai trò tiên phong phải làm chủ khoa học, công nghệ và công nghệ lõi trong chuỗi giá trị. Đây là quá trình đòi hỏi nguồn lực rất lớn cũng như chấp nhận mức độ rủi ro cao. Ông Cung đề xuất có thể tham khảo mô hình phát triển của Viettel trong quá trình chuyển đổi từ doanh nghiệp xây lắp sang doanh nghiệp dịch vụ viễn thông, rồi trở thành doanh nghiệp công nghiệp viễn thông và sáng tạo để nghiên cứu áp dụng cho hệ thống doanh nghiệp nhà nước.

Trong khi đó, ông Lê Duy Bình, Giám đốc điều hành Economica Việt Nam góp ý, chúng ta có thể tham khảo mô hình Temasek của Singapore, mô hình SASAC của Trung Quốc cũng như kinh nghiệm quản trị của các nước Bắc Âu để nâng cao tính minh bạch, cạnh tranh bình đẳng và phát triển bền vững theo tiêu chuẩn ESG.

Ông Lê Duy Bình cũng đề xuất thay đổi cách đánh giá hiệu quả doanh nghiệp nhà nước. Ngoài các chỉ tiêu truyền thống như lợi nhuận và mức nộp ngân sách, cần bổ sung các tiêu chí phản ánh năng lực đổi mới sáng tạo, quản trị số, thực hiện ESG, năng suất lao động, đồng thời phân định rõ mục tiêu kinh doanh với nhiệm vụ công ích, chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong đầu tư công nghệ và nghiên cứu phát triển.

"Áp lực từ thị trường cùng kỷ luật thị trường sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp, tạo nền tảng để hình thành các doanh nghiệp nhà nước có quy mô hàng đầu thế giới và khu vực", ông Lê Duy Bình nói.

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Nguyễn Thị Sơn Bình, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ khách hàng doanh nghiệp (Tổng Công ty Viễn thông Viettel) cho biết: Sau nửa năm Nghị quyết số 79-NQ/TW đi vào cuộc sống, nghị quyết đã tạo ra "luồng sinh khí mới" cho khu vực doanh nghiệp nhà nước và đặt ra tư duy quản trị tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Theo bà Nguyễn Thị Sơn Bình, nhiều doanh nghiệp hiện không còn coi chuyển đổi số là một phong trào mà đã xem đây là yêu cầu chiến lược. Tại Viettel Telecom, doanh nghiệp đang chuyển đổi sang mô hình quản trị dựa trên dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), đồng thời chuyển dịch từ doanh nghiệp viễn thông truyền thống sang doanh nghiệp cung cấp dịch vụ số và chia sẻ kinh nghiệm quản trị với các doanh nghiệp nhà nước khác.

"Cùng với đó là đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển, từng bước làm chủ hoặc tiếp nhận công nghệ lõi, áp dụng các nguyên tắc quản trị doanh nghiệp của OECD, chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế và các tiêu chuẩn ESG. Đặc biệt, quản trị doanh nghiệp không chỉ dừng ở mục tiêu bảo toàn vốn mà cần hướng đến tạo lập giá trị mới thông qua số hóa quá trình ra quyết định, tăng cường minh bạch bằng các công nghệ số và tích hợp đầy đủ các tiêu chuẩn ESG vào hệ thống đánh giá hiệu quả hoạt động", bà Nguyễn Thị Sơn Bình nói.

Anh Minh