40 năm đổi mới tư duy, hoạch định và thực thi chính sách về văn hóa
(Chinhphu.vn) - Ngày 18/11, tại Hà Nội, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức Hội thảo khoa học “40 năm đổi mới chính sách văn hóa (1986 - 2026) - Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, nhằm góp phần tổng kết và đánh giá chặng đường 40 năm đổi mới tư duy, hoạch định và thực thi chính sách văn hóa của Đảng và Nhà nước.

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Nguyễn Huy Dũng phát biểu khai mạc - Ảnh: Tuấn Minh
Từ nền tảng tinh thần đến động lực phát triển
Phát biểu khai mạc, Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Nguyễn Huy Dũng cho biết, bốn mươi năm đổi mới khẳng định: văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước. Từ Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Nghị quyết số 33-NQ/TW đến Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, tư duy về văn hóa ngày càng được phát triển, đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo phát triển.
Cả nước có hơn 40.000 di tích, gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê; các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 5% GDP. Những bộ phim Việt doanh thu hàng trăm tỷ đồng cho thấy tiềm năng chuyển hóa giá trị văn hóa thành sức mạnh kinh tế và sức mạnh mềm quốc gia.
Tuy nhiên, Thứ trưởng nhấn mạnh, cần nhìn thẳng vào 4 vấn đề: nguồn lực đầu tư chưa tương xứng; chính sách liên ngành thiếu đồng bộ; cơ hội thụ hưởng văn hóa còn chênh lệ
ch; trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới đặt ra thách thức mới về bản sắc, chủ quyền văn hóa và quyền tác giả.
Thứ trưởng đề nghị Hội thảo tập trung vào 3 trọng tâm.
Thứ nhất, đánh giá chính sách bằng kết quả thực tế, cần chỉ rõ chính sách nào phát huy hiệu quả, chính sách nào chậm đi vào cuộc sống và nguyên nhân. Mỗi nhận định cần có số liệu, trường hợp cụ thể, làm rõ tác động đối với người dân, người sáng tạo và doanh nghiệp. Thước đo cuối cùng là đời sống văn hóa của nhân dân được nâng lên như thế nào.
Thứ hai, đề xuất giải pháp tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế và nguồn lực, cần làm rõ cơ chế đầu tư, huy động nguồn lực xã hội, phối hợp liên ngành và phát triển thị trường văn hóa. Mỗi kiến nghị cần xác định rõ vấn đề, giải pháp, cơ quan thực hiện, thời hạn và tiêu chí đánh giá. Ưu tiên giải pháp có thể triển khai sớm, tạo chuyển biến rõ rệt.
Thứ ba, xây dựng chính sách văn hóa phù hợp với thời đại số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo phải mở rộng cơ hội sáng tạo, tiếp cận và thụ hưởng văn hóa. Cần đề xuất cách số hóa di sản gắn với khai thác có trách nhiệm; bảo vệ quyền tác giả; chia sẻ lợi ích công bằng với người sáng tạo và cộng đồng. Đặc biệt, phải tạo điều kiện để người trẻ tham gia sáng tạo, đưa văn hóa Việt Nam đến với công chúng trong nước và quốc tế.
Phát biểu báo cáo đề dẫn hội thảo, Tổng biên tập Tạp chí Văn hóa nghệ thuật (Bộ VHTTDL) Hoàng Hà cho biết, công cuộc đổi mới đất nước do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo từ Đại hội VI (1986) đến nay đã đạt được những thành tựu to lớn và toàn diện. Trong sự phát triển đó, lĩnh vực văn hóa đóng góp một vai trò hết sức quan trọng, được Đảng ta xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực quan trọng của sự phát triển bền vững đất nước, được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội.
Thể chế hóa quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về văn hóa ngày càng được hoàn thiện, phù hợp với xu thế triển cũng như đồng bộ với hệ thống pháp luật nước ta nói chung với nhiều luật chuyên ngành và văn bản liên quan được ban hành.
Qua đó, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đề cao vai trò chủ thể sáng tạo của nhân dân, tháo gỡ các điểm nghẽn, tạo không gian để văn hóa phát triển, huy động tối đa các nguồn lực trong xã hội cho văn hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho tiến trình giao lưu và hội nhập quốc tế.
Trong bối cảnh phát triển mới, chính sách phát triển công nghiệp văn hóa được quan tâm, chú trọng nhằm khai thác và phát huy tối đa các giá trị văn hóa để chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế phát triển đất nước. Ứng dụng công nghệ số trong các lĩnh vực văn hóa, du lịch đang mở ra những cơ hội phát triển mới với nhiều quy định thiết thực được ban hành.

Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương PGS.TS Bùi Hoài Sơn phát biểu tại hội thảo - Ảnh: Tuấn Minh
Gìn giữ giá trị đến kiến tạo tương lai
Phát biểu tại hội thảo, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh năm thông điệp.
Thứ nhất, văn hóa phải được đặt trong lòng của mô hình phát triển, chứ không chỉ là phần việc làm thêm sau khi đã phát triển kinh tế. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt văn hóa, con người ở vị trí vừa là nền tảng, vừa là nguồn lực nội sinh, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết của phát triển nhanh, bền vững.
Đây không chỉ là một cách diễn đạt mới. Đây là yêu cầu thay đổi cách tư duy, cách quy hoạch, cách phân bổ nguồn lực và cách đánh giá thành tựu. Phát triển văn hóa không phải để "làm đẹp" cho bức tranh kinh tế, mà để định hình chất lượng và ý nghĩa của chính sự phát triển ấy.
Thứ hai, phải chuyển từ tư duy Nhà nước làm thay sang Nhà nước kiến tạo một hệ sinh thái để mọi sức sáng tạo được đánh thức. Chúng ta đã nỗ lực bảo tồn di sản, xây dựng thiết chế, tổ chức hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Nhưng đời sống văn hóa phong phú không thể chỉ được tạo nên bằng mệnh lệnh hành chính hay những chương trình theo mùa vụ. Văn hóa sống trong người nghệ sĩ, trong những doanh nghiệp dám đầu tư cho ý tưởng mới, trong các làng nghề, câu lạc bộ, gia đình, trường học và từng cộng đồng dân cư.
Vì vậy, Nhà nước cần làm tốt hơn vai trò kiến tạo luật chơi, đầu tư hạ tầng, bảo vệ bản quyền, nâng đỡ tài năng, bảo đảm quyền tiếp cận văn hóa; đồng thời tin tưởng, trao cơ hội và tạo điều kiện để xã hội cùng sáng tạo.
Thứ ba, di sản phải được gìn giữ như một mạch sống, đồng thời phải chuyển hóa bản sắc thành năng lực sáng tạo và sức mạnh mềm quốc gia. Chúng ta tự hào có một kho tàng di sản văn hóa vô cùng phong phú. Nhưng di sản không chỉ thuộc về quá khứ và không thể chỉ được bảo tồn sau lớp kính.
Một làn điệu dân ca cần được truyền cho thế hệ trẻ; một nghề thủ công cần có người tiếp tục sống được bằng nghề; một di tích cần được gìn giữ cùng câu chuyện và ký ức của cộng đồng. Bảo tồn tốt nhất là để giá trị tiếp tục có đời sống, nhưng không đánh đổi tính chân thực lấy sự hào nhoáng thương mại. Từ nền tảng đó, công nghiệp văn hóa cần trở thành động lực tăng trưởng mới. Âm nhạc, điện ảnh, thiết kế, thời trang, trò chơi điện tử, ẩm thực, du lịch văn hóa có thể đưa câu chuyện Việt Nam đi xa hơn biên giới.
Mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 sẽ chỉ có ý nghĩa nếu chúng ta xây dựng được những chuỗi giá trị thực sự — từ sáng tạo, sản xuất, bản quyền, đầu tư đến phân phối và tiếp cận thị trường quốc tế. Mỗi địa phương cần tìm nét độc đáo của mình để tạo sinh kế, việc làm, niềm tự hào và thương hiệu.
Thứ tư, đổi mới mô hình phát triển văn hóa hôm nay nhất thiết phải làm chủ không gian số và bảo vệ chủ quyền văn hóa trong môi trường số.
Số hóa di sản không thể chỉ là chụp lại hiện vật rồi cất vào những kho dữ liệu đóng. Chúng ta cần dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và sử dụng có trách nhiệm; cần nội dung Việt Nam có chất lượng, hấp dẫn, đủ sức cạnh tranh; cần làm chủ công nghệ, tôn trọng quyền tác giả và giữ được bản sắc trong dòng chảy toàn cầu. Chủ quyền văn hóa không có nghĩa là tự khép mình. Đó là bản lĩnh hội nhập mà không đánh mất tiếng nói của chính mình.
Thứ năm, thành công của đổi mới văn hóa phải được đo bằng sự thay đổi trong cuộc sống và hạnh phúc của con người.
Không thể chỉ hỏi một năm có bao nhiêu lễ hội, bao nhiêu nhà văn hóa, giải ngân bao nhiêu kinh phí. Cần hỏi: Có thêm bao nhiêu em nhỏ được tiếp cận âm nhạc, hội họa, sách và bảo tàng? Có thêm bao nhiêu người dân được bước vào không gian văn hóa gần nhà? Người nghệ sĩ có thể sống bằng lao động sáng tạo hay không? Các cộng đồng yếu thế, vùng sâu, vùng xa có được hưởng thụ và tham gia sáng tạo văn hóa một cách công bằng? Đời sống có trở nên nhân ái hơn, con người có tin tưởng nhau hơn, không gian công cộng có văn minh hơn hay không?

Quang cảnh hội thảo - Ảnh: Tuấn Minh
Phát triển nguồn nhân lực văn hóa trong giai đoạn mới
Phát biểu tổng kết hội thảo, GS.TS Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho biết, các tham luận đã tập trung làm sáng tỏ những nội dung cốt lõi về lý luận và thực tiễn của 40 năm đổi mới chính sách văn hóa.
Hội thảo đã tổng kết hệ thống thành tựu to lớn của sự nghiệp phát triển văn hoá trong 40 năm đổi mới, trên các phương diện: công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản (với hệ thống di sản được UNESCO ghi danh và hàng vạn di tích được Nhà nước xếp hạng); phát triển hệ thống thiết chế; xây dựng văn hóa cơ sở và môi trường văn hoá; các ngành công nghiệp văn hóa , sự phát triển phong phú, đa dạng của văn học, nghệ thuật…
Bên cạnh đó, các ý kiến đề xuất các giải pháp chiến lược và đột phá chính sách nhằm hoàn thiện thể chế trong kỷ nguyên mới. Chuyển đổi từ phương thức quản lý hành chính sang quản trị văn hóa hiện đại dựa trên dữ liệu, bản quyền tác giả và ứng dụng công nghệ; đổi mới căn bản cơ chế tài chính công (đầu tư có trọng tâm trọng điểm, thiết lập quỹ phát triển văn hóa, thúc đẩy hợp tác công - tư minh bạch, có chính sách ưu đãi đặc thù về thuế, tiếp cận vốn…); phát triển đồng bộ các ngành công nghiệp văn hóa theo chuỗi giá trị nhằm hiện thực hóa khát vọng đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045 theo định hướng Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị.
Các chuyên gia khẳng định mọi chiến lược, quy hoạch và chương trình đầu tư phải bảo đảm quyền tiếp cận và thụ hưởng văn hóa bình đẳng cho mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt chú trọng bảo vệ quyền lợi của chủ thể văn hóa, nghệ nhân, giới sáng tạo, đồng thời nâng cao năng lực thẩm mỹ và năng lực số cho thế hệ trẻ trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.
Minh Thư