Đưa văn hóa Việt Nam vào dòng chảy sáng tạo đương đại

Đối thoại với đời sống đương đại bằng chất liệu văn hóa dân gian 

Theo NSND Trần Ly Ly, văn hóa dân gian không phải là những giá trị thuộc về quá khứ, mà là một dòng chảy luôn vận động trong đời sống dân tộc. Điều quan trọng là chúng ta phải tìm được cách để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong ngôn ngữ nghệ thuật của thời đại hôm nay.

Chất liệu dân gian có một kho tàng vô cùng phong phú, từ âm nhạc, nhịp điệu, làn điệu, nhạc cụ, đến phong tục, tín ngưỡng, lễ hội và những hình thức diễn xướng cộng đồng. Đó không đơn thuần là chất liệu để khai thác về mặt hình thức, mà còn chứa đựng tư duy thẩm mỹ, tâm hồn và bản sắc của người Việt.

NSND Trần Ly Ly cho rằng, người nghệ sĩ trẻ cần tiếp cận di sản bằng sự hiểu biết và trải nghiệm thực sự. Phải đi, phải nghe, phải quan sát, tiếp xúc với nghệ nhân và cộng đồng thực hành di sản để hiểu được tinh thần bên trong của mỗi loại hình nghệ thuật. Khi đã hiểu, nghệ sĩ có thể tự do sáng tạo bằng ngôn ngữ của mình, từ âm nhạc điện tử, hip-hop, pop, jazz đến múa đương đại hay các hình thức nghệ thuật đa phương tiện.

Bên cạnh đó, điều bà muốn nhấn mạnh là sự kết hợp không nên dừng lại ở việc đưa một làn điệu dân ca hay một nhạc cụ truyền thống vào bản phối hiện đại. Cần tìm ra được sự gặp gỡ giữa hai hệ ngôn ngữ, để chất liệu truyền thống thực sự trở thành một phần hữu cơ của tác phẩm mới.

Với giới trẻ, di sản cần được tiếp cận bằng những trải nghiệm sáng tạo, hấp dẫn và gần gũi. Khi các bạn trẻ tìm thấy chính mình trong những giá trị văn hóa dân tộc, di sản sẽ không còn là điều gì xa xôi hay mang tính trách nhiệm, mà trở thành niềm tự hào và nguồn cảm hứng sáng tạo tự nhiên.

NSND Trần Ly Ly tin rằng, chúng ta không cần làm cho văn hóa dân gian trở nên hiện đại bằng cách đánh mất bản sắc của nó. Chúng ta cần làm cho cái hiện đại có thêm chiều sâu từ văn hóa dân gian.

Nghệ nhân phải được nhìn nhận là chủ thể sáng tạo, người đồng hành và người truyền dạy tri thức văn hóa

NSND Trần Ly Ly khẳng định, nếu chúng ta muốn đưa di sản văn hóa từ không gian bảo tồn bước vào đời sống công nghiệp văn hóa.

Hiện nay, có rất nhiều nghệ nhân giỏi, những người nắm giữ vốn tri thức và kỹ năng nghệ thuật quý giá. Chúng ta cũng có một thế hệ nghệ sĩ trẻ năng động, có khả năng tiếp cận công nghệ, thị trường và các xu hướng sáng tạo quốc tế. Tuy nhiên, giữa hai lực lượng vẫn cần có những cơ chế kết nối thực chất và lâu dài hơn.

Theo NSND Trần Ly Ly, cần xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo, trong đó nghệ nhân không chỉ là người cung cấp chất liệu hay xuất hiện trong một vài tiết mục biểu diễn, mà phải được nhìn nhận là chủ thể sáng tạo, người đồng hành và người truyền dạy tri thức văn hóa. Nghệ sĩ đương đại là người tiếp nhận, chuyển hóa và phát triển những chất liệu đó bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới.

Bên cạnh đó, cần có sự tham gia chủ động của nhà sản xuất, doanh nghiệp, các đơn vị tổ chức biểu diễn, nền tảng truyền thông và các cơ sở đào tạo nghệ thuật. Mỗi chủ thể cần đảm nhận một vai trò trong chuỗi giá trị: từ nghiên cứu, sáng tạo, sản xuất, quảng bá đến phân phối và khai thác sản phẩm.

"Tôi đặc biệt quan tâm đến vai trò của các cơ sở đào tạo nghệ thuật. Nhà trường không chỉ đào tạo người biểu diễn, người sáng tạo mà còn cần tạo ra những không gian để nghệ nhân, nghệ sĩ truyền thống và nghệ sĩ trẻ cùng gặp gỡ, thực hành, nghiên cứu và sáng tạo. Những dự án hợp tác, phòng thí nghiệm nghệ thuật, chương trình lưu trú sáng tạo hay các festival văn hóa có thể trở thành cầu nối rất hiệu quả", NSND Trần Ly Ly nhấn mạnh.

Một yếu tố nữa là phải xây dựng được thị trường cho sản phẩm sáng tạo từ di sản. Không thể chỉ trông chờ vào ngân sách bảo tồn hay những chương trình biểu diễn mang tính sự kiện. Cần có sản phẩm đủ chất lượng, có khả năng lưu diễn, có thương hiệu, có bản quyền và có mô hình kinh doanh phù hợp.

NSND Trần Ly Ly cho rằng, khi nghệ nhân được tôn trọng, nghệ sĩ được tự do sáng tạo, doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội phát triển và công chúng thực sự yêu thích sản phẩm, chúng ta sẽ hình thành được một chuỗi giá trị bền vững. Khi đó, văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn tạo ra giá trị kinh tế, việc làm và sinh kế cho chính cộng đồng nắm giữ di sản.

Chuyển hóa tài sản văn hóa thành sức sáng tạo, sức mạnh mềm của quốc gia

NSND Trần Ly Ly khẳng định, để xây dựng những sản phẩm công nghiệp văn hóa có chất lượng, trước hết phải giải quyết được mối quan hệ giữa ba yếu tố: giá trị văn hóa, chất lượng nghệ thuật và khả năng tiếp cận thị trường.

Một sản phẩm có thể thu hút khán giả trong một thời điểm, nhưng để tồn tại lâu dài, cần phải có giá trị nghệ thuật, có bản sắc và có khả năng tạo ra sự khác biệt. Ngược lại, một sản phẩm có giá trị văn hóa rất cao nhưng không tìm được ngôn ngữ biểu đạt phù hợp với công chúng đương đại thì cũng khó có thể lan tỏa rộng rãi.

NSND Trần Ly Ly cho rằng có một số vấn đề cần được quan tâm.

Thứ nhất, phải đầu tư nghiêm túc cho nghiên cứu và sáng tạo. Chúng ta cần hiểu sâu về văn hóa Việt Nam, về từng loại hình nghệ thuật, từng vùng miền và từng cộng đồng. Không thể tạo ra sản phẩm có bản sắc chỉ bằng cách sử dụng một vài biểu tượng văn hóa mang tính trang trí. Bản sắc phải được thể hiện từ tư duy sáng tạo, cấu trúc tác phẩm, ngôn ngữ nghệ thuật cho đến cách kể câu chuyện.

Thứ hai, cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực sáng tạo. Công nghiệp văn hóa không chỉ cần những người có năng lực biểu diễn mà còn cần đội ngũ biên đạo, đạo diễn, nhà sản xuất, thiết kế, chuyên gia công nghệ, quản trị văn hóa và marketing nghệ thuật. Đặc biệt, cần tạo điều kiện để thế hệ nghệ sĩ trẻ được đào tạo bài bản, có tư duy liên ngành và khả năng hội nhập quốc tế.

Thứ ba, phải đổi mới phương thức sản xuất và tổ chức sản phẩm. Chúng ta cần mạnh dạn ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ trình diễn, thiết kế sân khấu hiện đại và các nền tảng phân phối mới. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là phương tiện. Điều quyết định vẫn là nội dung, tư tưởng và chất lượng nghệ thuật của tác phẩm.

Thứ tư, cần xây dựng thị trường và cơ chế đầu tư phù hợp. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách, đầu tư cho những giá trị nền tảng và bảo vệ di sản; doanh nghiệp tham gia đầu tư, sản xuất, phân phối; nghệ sĩ giữ vai trò sáng tạo. Cần có cơ chế hợp tác công tư, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, chính sách đặt hàng và hỗ trợ những sản phẩm nghệ thuật có giá trị.

Từ góc độ nghệ thuật biểu diễn, NSND Trần Ly Ly cho rằng chúng ta cần hướng tới những sản phẩm có khả năng kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ toàn cầu. Một tác phẩm có thể bắt nguồn từ một nghi lễ, một làn điệu dân ca, một điệu múa hay một câu chuyện lịch sử của Việt Nam, nhưng cách biểu đạt phải có tính sáng tạo, tính đương đại và khả năng đối thoại với khán giả quốc tế.

NSND Trần Ly Ly nhấn mạnh, bảo tồn và phát triển không phải là hai nhiệm vụ đối lập. Chúng ta không thể giữ gìn văn hóa bằng cách đặt văn hóa trong một không gian bất động. Văn hóa chỉ thực sự có sức sống khi được thực hành, được sáng tạo, được trao truyền và được tiếp nhận qua nhiều thế hệ.

"Tôi mong muốn chúng ta không chỉ tạo ra những sản phẩm mang nhãn hiệu văn hóa Việt Nam, mà phải tạo ra những sản phẩm có chất lượng nghệ thuật đủ cao để công chúng tự hào, thị trường đón nhận và bạn bè quốc tế nhận diện được bản sắc Việt Nam trong đó", NSND Trần Ly Ly nói.

Điều làm nên sức mạnh của công nghiệp văn hóa không chỉ là khả năng tạo ra sản phẩm, mà là khả năng chuyển hóa tài sản văn hóa thành sức sáng tạo, thành giá trị kinh tế và thành sức mạnh mềm của quốc gia.

Minh Thư