Bài 2: Cao tốc mở ra biển lớn: Thúc đẩy kinh tế biển và nông nghiệp xanh

Hành trình đang được rút ngắn

Giữa cánh đồng lúa đang vào vụ gặt Đông Xuân 2026 của hợp tác xã Phú Nông Xanh (xã Vĩnh Điều, tỉnh An Giang), những chiếc máy gặt đập liên hợp hoạt động liên tục. Các giống lúa chất lượng cao được hợp tác xã (HTX) liên kết với các công ty xuất khẩu vừa được thu hoạch, gặt đập, đóng bao đã được vận chuyển ngay cho thương lái thu mua.

Anh Trần Văn Hai, Giám đốc Hợp tác xã Phú Nông Xanh cho biết: Vụ lúa Đông Xuân đang được thu hoạch với sản lượng 9 tấn/ha, giá khoảng 7.000-7.200 đồng/kg, do liên kết nên được bao tiêu hết. Trước đây, HTX lo nhất là vận chuyển thì nay mọi việc dễ dàng hơn rất nhiều khi vận tải thủy, bộ đều thuận tiện cả.

Không khí thu hoạch hối hả ấy gợi nhớ đến một câu chuyện quen thuộc của nông nghiệp miền Tây: Chạy đua với thời gian.

Trong nhiều năm, người nông dân ĐBSCL không chỉ lo làm ra sản phẩm mà còn lo làm sao để sản phẩm ấy được đưa ra thị trường nhanh nhất có thể. Lúa gạo, trái cây hay thủy sản đều là những mặt hàng có tính thời vụ và yêu cầu bảo quản cao. Chỉ cần vận chuyển chậm vài giờ, chất lượng hàng hóa đã có thể thay đổi.

Trước đây, khi hệ thống giao thông chưa phát triển đồng bộ, hành trình từ vùng sản xuất đến cảng biển hoặc trung tâm tiêu thụ thường khá dài. Hàng hóa phải qua nhiều khâu trung chuyển, nhiều tuyến đường nhỏ, nhiều điểm nghẽn giao thông, chưa kể tắc đường diễn ra thường xuyên.

Chính vì vậy, dù sở hữu tiềm năng nông nghiệp rất lớn, ĐBSCL vẫn gặp không ít khó khăn trong việc nâng cao giá trị sản phẩm.

Những năm gần đây, khi hệ thống cao tốc dần hình thành, hành trình ấy đang thay đổi rõ rệt.

Từ các tỉnh biên giới như An Giang, Đồng Tháp, hàng hóa có thể theo các tuyến cao tốc mới để nhanh chóng kết nối với Cần Thơ, TP Hồ Chí Minh và các cảng biển trong tương lai. Điều này không chỉ giúp rút ngắn thời gian vận chuyển mà còn giúp giảm đáng kể chi phí logistics.

Chấm dứt 'độc đạo' giao thông

ĐBSCL có hơn 700 km bờ biển, trải dài qua nhiều tỉnh như Cà Mau, An Giang, Vĩnh Long. Đây là lợi thế rất lớn để phát triển kinh tế biển.

Tuy nhiên, trong nhiều năm, tiềm năng ấy chưa được khai thác hiệu quả do hạn chế về hạ tầng kết nối.

Phần lớn hàng hóa của vùng, từ lúa gạo, trái cây đến thủy sản, vẫn phải vận chuyển bằng đường bộ lên các cảng ở TPHCM hoặc Bà Rịa-Vũng Tàu (cũ) để xuất khẩu.

Điều này khiến chi phí logistics tăng lên, kéo dài thời gian vận chuyển và làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa.

Tuyến cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng được xem là chìa khóa để thay đổi cục diện này.

Khi tuyến đường hoàn thành, vùng sản xuất nội địa của ĐBSCL sẽ được kết nối trực tiếp với cảng biển Trần Đề, một cảng nước sâu được định hướng trở thành cửa ngõ xuất khẩu của toàn vùng.

Theo các chuyên gia, sự kết nối trực tiếp giữa đường bộ và cảng biển sẽ giúp giảm đáng kể thời gian và chi phí vận chuyển hàng hóa. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những mặt hàng có giá trị xuất khẩu cao như tôm, cua, cá tra, trái cây nhiệt đới.

Nếu nhìn trên bản đồ giao thông quốc gia, Cà Mau nằm ở vị trí cuối cùng của trục Bắc - Nam. Trong nhiều năm, địa phương này gần như chỉ có một tuyến giao thông chính để kết nối với các tỉnh khác là Quốc lộ 1. Điều đó khiến việc đi lại và vận chuyển hàng hóa gặp nhiều khó khăn.

Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lữ Quang Ngời cho biết, việc đầu tư hệ thống cao tốc có ý nghĩa rất lớn đối với địa phương.

Theo ông, tuyến cao tốc Cần Thơ-Cà Mau hoàn thành, nó sẽ khép lại "mắt xích cuối cùng" của trục cao tốc Bắc - Nam phía đông, nối liền một mạch từ Lạng Sơn đến Cà Mau.

"Đây là bước ngoặt rất quan trọng đối với tỉnh Cà Mau. Tuyến cao tốc này không chỉ giúp rút ngắn thời gian kết nối với TPHCM mà còn mở ra cơ hội phát triển mới cho toàn bộ khu vực cực Nam của đất nước. Việc hoàn thiện hạ tầng giao thông sẽ giúp Cà Mau thu hút đầu tư mạnh mẽ hơn vào các lĩnh vực như chế biến thủy sản, logistics và năng lượng tái tạo", Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau nhấn mạnh.

Tái cơ cấu nông nghiệp, nâng cao giá trị nông sản

Hạ tầng giao thông thuận lợi không chỉ giúp tiêu thụ sản phẩm nhanh hơn mà còn tạo điều kiện để tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng hiện đại.

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang Lê Hữu Toàn cho biết, các tuyến cao tốc giúp mở rộng không gian kinh tế, tạo điều kiện hình thành các khu công nghiệp, trung tâm logistics và dịch vụ dọc theo trục giao thông.

Theo kế hoạch, năm 2026 ngành nông nghiệp và môi trường An Giang phấn đấu đạt mức tăng trưởng 3,93% (phấn đấu 3,98%), với giá trị sản xuất theo giá so sánh đạt 54.393 tỷ đồng.

Trong đó, nông nghiệp đạt 31.589 tỷ đồng; thủy sản đạt 22.606 tỷ đồng; lâm nghiệp đạt 200 tỷ đồng.

Cùng với đó, tỉnh đang triển khai nhiều đề án quan trọng nhằm phát triển nông nghiệp công nghệ cao và xây dựng vùng sản xuất lúa chuyên canh quy mô lớn theo Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh.

Đồng quan điểm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn nông nghiệp Lộc Trời Huỳnh Văn Thòn nêu rõ: Giao thông thuận lợi không chỉ giúp tiêu thụ sản phẩm nhanh hơn mà còn thúc đẩy tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng quy mô lớn, công nghệ cao.

Khi doanh nghiệp có thể tiếp cận vùng nguyên liệu dễ dàng, chi phí vận chuyển thấp, họ mạnh dạn đầu tư nhà máy chế biến sâu ngay tại địa phương. Điều này gia tăng giá trị gia tăng thay vì chỉ xuất khẩu thô.

Các vùng chuyên canh lúa chất lượng cao ở An Giang, Đồng Tháp; vùng cây ăn trái ở Tiền Giang, Vĩnh Long; vùng nuôi tôm cua công nghệ cao ở Cà Mau… đang được hưởng lợi trực tiếp từ những con đường cao tốc và hệ thống giao thông được cải thiện.

Nông dân không còn phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái nhỏ lẻ. Họ có thể tham gia chuỗi liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã, đưa sản phẩm vào hệ thống phân phối lớn trong nước và xuất khẩu.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Nông nghiệp công nghệ cao Trung An cho biết, ĐBSCL hiện có ba vựa hàng hóa tầm quốc tế gồm lúa gạo, trái cây và thủy sản.

Mỗi năm, khu vực này cần hệ thống logistics để xử lý hàng chục triệu tấn vật tư đầu vào và nông sản đầu ra.

"Khi cao tốc và cảng biển kết nối thông suốt, chi phí logistics trong giá thành nông sản sẽ giảm đáng kể. Điều này giúp doanh nghiệp có thêm nguồn lực để đầu tư vào chế biến sâu và xây dựng thương hiệu", ông Bình phân tích.

Theo ông, việc hình thành các trung tâm logistics và công nghiệp chế biến gắn với vùng nguyên liệu sẽ giúp nông sản ĐBSCL nâng cao giá trị gia tăng.

Không gian mới cho kinh tế biển

Bên cạnh thế mạnh nông nghiệp, kinh tế biển của ĐBSCL cũng đang đứng trước cơ hội phát triển mạnh mẽ.

Các địa phương ven biển như Cà Mau, An Giang, Cần Thơ đang đẩy mạnh quy hoạch các trung tâm logistics, cảng biển và khu công nghiệp gắn với các tuyến cao tốc.

Theo đó, Quy hoạch tỉnh Cà Mau thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 vừa được thông qua hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm kinh tế biển phía nam, cửa ngõ trung chuyển vùng ĐBSCL. Điểm nhấn chiến lược là phát triển cảng Hòn Khoai, khu kinh tế tự do, đánh thức tiềm năng cực Nam và tạo đột phá kinh tế-xã hội.

Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lữ Quang Ngời cho biết cảng nước sâu Hòn Khoai được định hướng trở thành cửa ngõ xuất khẩu trực tiếp hàng hóa của toàn vùng.

"Không chỉ phát triển kinh tế xã hội, Hòn Khoai còn được xác định là trọng điểm chiến lược quốc gia, vừa là "điểm tựa" tiền tiêu bảo vệ chủ quyền vùng biển Tây Nam, vừa là cực tăng trưởng kinh tế biển mới. Khi hệ thống hạ tầng giao thông và cảng biển được hoàn thiện, Cà Mau sẽ có điều kiện để phát huy tối đa tiềm năng kinh tế biển", Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau chia sẻ.

Tại An Giang, Đề án "Phát triển An Giang thành trung tâm kinh tế biển quốc gia" không chỉ xác lập tầm nhìn phát triển đến năm 2045 mà còn mở ra không gian phát triển mới, đưa An Giang trở thành một trong những cực tăng trưởng kinh tế biển quan trọng của đất nước.

Ông Lê Hữu Toàn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang nhấn mạnh: Với đường bờ biển dài trên 200 km, vùng biển rộng hơn 63.000 km², hệ thống đảo phong phú với hơn 140 đảo lớn nhỏ, trong đó có 3 đặc khu kinh tế gồm Phú Quốc, Thổ Châu và Kiên Hải, nền kinh tế biển đóng góp gần 80% GRDP của tỉnh, An Giang đang đứng trước thời cơ quan trọng để phát triển bứt phá.

Theo Đề án này, kinh tế biển đã và đang giữ vai trò trụ cột trong cơ cấu kinh tế của An Giang. Năm 2023, giá trị tăng trưởng kinh tế biển chiếm khoảng 79,76% tổng GRDP của tỉnh. Các ngành kinh tế biển phát triển khá toàn diện, bao gồm khai thác và nuôi trồng thủy sản, công nghiệp chế biến, logistics biển, du lịch biển đảo và hệ thống đô thị ven biển.

Đặc biệt, An Giang xác định Phú Quốc là đầu tàu chiến lược và chuỗi đô thị ven biển với du lịch biển đảo là một trong những trụ cột quan trọng của kinh tế biển gắn với các giải pháp căn cơ, lâu dài.

Hiện nay, doanh thu du lịch của tỉnh chiếm 50,5% tổng doanh thu du lịch toàn vùng ĐBSCL, góp phần định vị thương hiệu du lịch biển đảo Việt Nam trong khu vực. Trong đó, Phú Quốc được xác định là đầu tàu chiến lược và là khâu đột phá quan trọng nhất trong Đề án.

Động lực mới cho vùng đất Chín Rồng

Không chỉ doanh nghiệp, mỗi người dân ĐBSCL cũng cảm nhận rõ sự thay đổi từ các tuyến cao tốc.

PGS.TS Vũ Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ phân tích: "Việc phát triển dịch vụ, công nghiệp dẫn đến nhu cầu lao động tăng, tạo thu nhập và giảm tình trạng di cư lao động lên TPHCM và vùng Đông Nam Bộ".

Đồng thời, người dân cũng có cơ hội tiếp cận y tế, giáo dục và các dịch vụ hiện đại nhanh chóng hơn nhờ giao thông thuận tiện.

Những tuyến cao tốc đang dần hình thành không chỉ giúp rút ngắn khoảng cách địa lý mà còn mở ra một mạch giao thương mới cho ĐBSCL.

Khi đường bộ được kết nối với đường biển, hàng hóa của vùng có thể đi thẳng ra thị trường quốc tế mà không cần trung chuyển qua nhiều khâu.

Điều này không chỉ giúp giảm chi phí logistics mà còn tạo động lực để nông nghiệp và kinh tế biển của vùng phát triển mạnh mẽ hơn.

Lê Sơn

Bài 3: Hạ tầng thông suốt: Đòn bẩy ‘hút’ siêu dự án, nâng cao đời sống nhân dân