Cần Thơ: Nhân rộng 170.000 ha lúa chất lượng cao, không thể quản lý chỉ bằng sổ sách

Ngày 9/9, tại TP. Cần Thơ, Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ và Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) tổ chức hội nghị về quản lý dinh dưỡng chính xác và đánh giá tuân thủ Quy trình của Đề án 1 triệu ha canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Khoảng 120 đại biểu tham dự là cán bộ các đơn vị trực thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cán bộ phụ trách tại 64 xã và đại diện các hợp tác xã tham gia Đề án. Sau tập huấn, đội ngũ giảng viên nguồn này sẽ tiếp tục hướng dẫn cán bộ cơ sở, hợp tác xã và nông dân tại từng địa bàn.

Chuyển từ mô hình sang nhân rộng 170.000 ha

Sau giai đoạn 2024-2025 triển khai các mô hình thí điểm, Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL bước sang giai đoạn nhân rộng 2026-2030. Tại Cần Thơ, quy mô dự kiến khoảng 170.000 ha, trải rộng trên 64 xã, phường.

Quy mô ấy đặt ra một bài toán khác hẳn thời kỳ làm mô hình. Nếu trước đây kỹ thuật có thể được hướng dẫn tại một số điểm trình diễn, khi mở rộng trên hàng trăm nghìn ha, yêu cầu là quy trình phải được thực hiện tương đối đồng bộ, cán bộ cơ sở đủ năng lực hướng dẫn và kết quả phải có dữ liệu để theo dõi, kiểm chứng.

Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ cho rằng, với quy mô khoảng 170.000 ha, Cần Thơ không thể chỉ dựa vào một số cán bộ chuyên môn cấp thành phố mà cần hình thành lực lượng ngay tại cơ sở, hiểu quy trình, biết hướng dẫn và có khả năng đồng hành với nông dân.

Theo bà Giang, điều người trồng lúa quan tâm trước hết vẫn rất cụ thể: Bón phân thế nào để cây lúa tốt nhưng không lãng phí, làm sao giảm chi phí, sản xuất ổn định mà vẫn bảo đảm năng suất, chất lượng. Công cụ "Bón phân đúng" - Rice Crop Manager (RCM) được đưa vào tập huấn chính từ nhu cầu đó.

Đáng chú ý, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Cần Thơ đặt vấn đề quản trị khi Đề án đi vào diện rộng: "Chúng ta không thể quản lý một vùng sản xuất hàng chục, hàng trăm nghìn ha chỉ bằng sổ sách và báo cáo". Vì thế, cùng với quy trình thống nhất và năng lực cán bộ là yêu cầu về dữ liệu để biết sản xuất được thực hiện ra sao, kết quả thế nào và vướng mắc nằm ở đâu.

PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI nhấn mạnh vì sao quản lý dinh dưỡng trở thành một khâu đặc biệt đáng chú ý.

Theo kết quả điều tra 10.000 nông dân ĐBSCL của IRRI, chi phí phân bón chiếm khoảng 30% tổng chi phí canh tác lúa. Thực trạng sử dụng đạm dao động từ 50-200 kg/ha, trong khi mô hình phân tích cho thấy năng suất đạt mức bão hòa ở khoảng 70-100 kg đạm/ha; mức sử dụng tối ưu còn phụ thuộc vào đất, giống, mùa vụ, thời tiết, quản lý rơm rạ, phương pháp xuống giống và lượng giống.

Đó là lý do cách tiếp cận "bón phân đúng" không dừng ở việc giảm một lượng phân cố định cho mọi ruộng. Nguyên tắc là 4 đúng: Đúng loại, đúng liều lượng, đúng thời điểm, đúng chỗ và cách bón; lượng phân phải gắn với nhu cầu của cây, đất và điều kiện canh tác cụ thể. RCM hỗ trợ đưa ra khuyến nghị theo từng thửa ruộng thay vì chỉ bón theo thói quen hoặc kinh nghiệm chung.

Các kết quả được IRRI trình bày từ 8 mô hình, mỗi mô hình 50 ha thực hiện trong giai đoạn 2024-2026 cho thấy, sạ hàng vùi phân chính xác có thể đưa lượng giống xuống 50-60 kg/ha; lượng đạm không quá 70 kg/ha, giảm 30% so với khuyến cáo của mô hình "1 phải, 6 giảm"; thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 20% trở lên, năng suất tăng 5%, đồng thời giảm đổ ngã, thất thoát sau thu hoạch và phát thải khí nhà kính.

Quy trình cũng đặt quản lý dinh dưỡng trong mối liên hệ với cả hệ thống canh tác. Trước gieo sạ, mặt ruộng cần tương đối bằng phẳng; quản lý nước theo hướng ướt - khô xen kẽ; đến thu hoạch không đốt rơm rạ mà thu gom, tái sử dụng hoặc cày vùi kết hợp chế phẩm sinh học.

Nói cách khác, giảm phát thải không nằm ở một thao tác riêng lẻ. Hạt giống, nước, phân bón, cơ giới hóa, thuốc bảo vệ thực vật, thu hoạch và rơm rạ đều phải được quản lý trong cùng một quy trình.

RCM nói cách làm, ViRiCert kiểm chứng đã làm đến đâu

Nếu RCM giúp trả lời câu hỏi nên bón loại phân nào, lượng bao nhiêu, vào thời điểm nào đối với từng điều kiện sản xuất, thì ViRiCert đảm nhận một mắt xích khác: số hóa việc theo dõi và đánh giá mức độ tuân thủ quy trình.

Theo tài liệu của VIETRISA, ViRiCert quản lý dữ liệu theo tài khoản hợp tác xã và nông dân, lưu minh chứng bằng hình ảnh cùng thời điểm nhập dữ liệu. Kết quả đánh giá vừa là cơ sở chỉ ra những thực hành còn hạn chế cần cải tiến, vừa làm tiền đề xem xét chứng nhận "Gạo Việt xanh, phát thải thấp".

Việc đánh giá không chỉ là một dấu "đạt" hay "không đạt". Các thực hành được chấm theo thang điểm từ 0-3, với điểm cộng cho một số công nghệ, giải pháp bền vững như san phẳng laser, bơm năng lượng mặt trời, cảm biến mực nước, không sử dụng thuốc trừ cỏ hay quản lý rơm rạ theo mô hình nông nghiệp tuần hoàn.

Trong 10 khâu của quy trình, có những yêu cầu trực tiếp gắn với mục tiêu giảm phát thải. Quản lý nước giữa vụ đạt mức cao khi rút nước ít nhất 2 lần, mỗi lần từ 3 ngày trở lên. Với rơm rạ, đốt rơm, rạ là những thực hành phải tránh nếu muốn đạt mức tuân thủ "Gạo Việt xanh, phát thải thấp". Hai tiêu chí bắt buộc được tài liệu xác định là quản lý nước theo nguyên lý ướt - khô xen kẽ hoặc rút nước ít nhất hai lần giữa vụ và không đốt rơm, rạ.

PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng cho biết, RCM còn được đơn giản hóa để thuận tiện cho nông dân ĐBSCL, trong đó có hình thức trợ lý ảo hỏi - đáp trên Zalo hoặc lịch treo tường. Như vậy, công nghệ không nhất thiết phải bắt đầu bằng những hệ thống phức tạp mà có thể đi vào đồng ruộng qua những công cụ nông dân quen sử dụng.

Ông Nguyễn Ngọc Huấn, Giám đốc HTX Khiết Tâm cho rằng RCM và ViRiCert giúp hợp tác xã chuyển từ hướng dẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm sang dựa trên dữ liệu để tư vấn bón phân, theo dõi việc tuân thủ quy trình và quản lý vùng sản xuất; qua đó đáp ứng tốt hơn yêu cầu về chất lượng, phát thải thấp và truy xuất nguồn gốc.

Từ dữ liệu trên ruộng đến nhãn hiệu 'Gạo Việt xanh'

Điểm đến cuối cùng của chuỗi thay đổi không phải là có thêm một ứng dụng trên điện thoại hay một bộ tiêu chí mới.

Theo VIETRISA, để được sử dụng nhãn hiệu "Gạo Việt xanh, phát thải thấp", chủ thể phải là thành viên hoặc đăng ký tham gia Đề án 1 triệu héc-ta lúa, canh tác lúa theo tiêu chuẩn của Đề án và trải qua quá trình đánh giá, bao gồm tự đánh giá và đánh giá độc lập.

Quy trình được định hình theo chuỗi khá rõ: sản xuất đúng vùng, đúng quy trình; ghi nhận dữ liệu và minh chứng; kiểm soát, thẩm định; chứng nhận quyền sử dụng nhãn hiệu; sau đó tiếp tục khắc phục những tồn tại và duy trì tuân thủ. Mục tiêu là kết quả phải minh bạch, sản phẩm xanh và phát thải thấp phải nhận diện được chứ không chỉ dừng ở tuyên bố.

Báo cáo của VIETRISA cho biết, kết quả sử dụng nhãn hiệu "Gạo Việt xanh, phát thải thấp" năm 2025 đạt 18.048 ha với 71.420 tấn gạo; mức giảm phát thải được nêu là 3-6 tấn CO2e/ha. Phần lớn lượng gạo này được tiêu thụ trong nước.

Ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch VIETRISA nhấn mạnh, giá trị của Gạo Việt xanh-phát thải thấp phải được hình thành từ chính quy trình sản xuất và khả năng kiểm chứng kết quả. Vì vậy, chuẩn hóa đội ngũ cán bộ và đưa RCM, ViRiCert xuống cơ sở là bước quan trọng để quy trình được thực hiện thống nhất, có dữ liệu minh chứng và tạo nền tảng nâng giá trị hạt gạo.

Với Cần Thơ, 170.000 ha dự kiến tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đồng nghĩa thử thách lớn nhất không còn nằm ở việc chứng minh một vài mô hình có thể làm được. Bài toán từ năm 2026 là biến quy trình thành công việc hằng ngày của hàng nghìn hộ nông dân trên từng cánh đồng, đồng thời biến những thay đổi ấy thành dữ liệu có thể kiểm chứng.

Như bà Nguyễn Thị Giang đặt vấn đề, mục tiêu cuối cùng không phải có thêm một phần mềm hay một quy trình, mà là để những công cụ ấy thực sự được áp dụng trên đồng ruộng, giúp nông dân giảm chi phí, nâng chất lượng hạt gạo và từng bước giảm phát thải. Khi "bón phân đúng" được thực hiện ở từng thửa ruộng và mỗi kết quả đều có thể đo đếm, hành trình từ 170.000 ha lúa của Cần Thơ đến một hạt Gạo Việt Xanh phát thải thấp mới có nền tảng để đi xa./.

Lê Sơn