Chính quyền địa phương 2 cấp: Chuyển hóa cải cách thể chế thành năng lực thực thi

Hoàn thiện thể chế sát thực tiễn, có tính dự báo

Đột phá thể chế cần được xác định là một trong những ưu tiên quan trọng. Nội dung này được trao đổi tại Diễn đàn quốc tế thường niên về Quản trị công năm 2026, vừa diễn ra tại Hà Nội mới đây. 

TS. Trần Thị Minh Châu, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức biên chế, Bộ Nội vụ nhấn mạnh: "Thể chế là nền tảng để tổ chức vận hành nền công vụ và điều chỉnh các mối quan hệ mới phát sinh trong quá trình phát triển. Trong bối cảnh phương thức quản trị, cung ứng dịch vụ công và quan hệ giữa Nhà nước với người dân, doanh nghiệp đang thay đổi nhanh chóng, yêu cầu hoàn thiện thể chế càng trở nên cấp thiết".

Theo bà Châu, việc hoàn thiện thể chế cần tập trung vào 3 yêu cầu: Thứ nhất, thể chế phải xuất phát và bám sát thực tiễn. Các quy định pháp luật cần được xây dựng từ những vấn đề, quan hệ đang phát sinh, qua đó kịp thời hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và đáp ứng yêu cầu thực tế.

Thứ hai, các quy định pháp luật phải bảo đảm tính khả thi. Quy định không chỉ đúng trên giấy mà cần được đánh giá toàn diện về tác động, đối tượng chịu sự điều chỉnh và điều kiện thực hiện. Điều này giúp hạn chế tình trạng quy định vừa ban hành đã phải sửa đổi, bổ sung do chưa phù hợp với thực tiễn.

Thứ ba, thể chế phải có tính dự báo. Trước sự phát triển nhanh của khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và đặc biệt là AI, pháp luật cần chủ động dự liệu những quan hệ, tình huống có thể phát sinh trong tương lai, thay vì chỉ xử lý khi vấn đề đã xảy ra.

Chính vì vậy, chất lượng thể chế cần được xem xét từ khả năng giải quyết vấn đề thực tế, tạo thuận lợi cho hoạt động quản lý và đáp ứng nhu cầu phát triển.

Thể chế kiến tạo, doanh nghiệp đồng hành

Từ góc độ doanh nghiệp, bà Hương Vũ, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Đầu tư nước ngoài (VAFIE), Phó Chủ tịch Hiệp hội các Nhà quản trị Doanh nghiệp Việt Nam (VACD) cho rằng thách thức lớn của Việt Nam hiện nay không nằm ở nguồn lực tài chính hay công nghệ mà ở khả năng thích ứng với những thay đổi và mô hình quản trị mới.

Bà Hương Vũ chỉ ra 3 chuyển đổi cần được triển khai đồng thời, gồm: quản trị bao trùm, phát triển xanh và bền vững, chuyển đổi số.

Về quản trị bao trùm, bà Hương Vũ nhấn mạnh yêu cầu tăng cường đối thoại, tham vấn doanh nghiệp trong quá trình xây dựng chính sách. Những hoạt động tham vấn theo nhóm doanh nghiệp, như cách Bộ Tài chính đang triển khai, có thể giúp chính sách sát thực tiễn hơn. Cùng với đó, các cơ quan nhà nước cần tăng cường phối hợp, liên thông thủ tục, hạn chế tình trạng doanh nghiệp phải làm việc với nhiều đầu mối riêng lẻ, kéo dài thời gian và phát sinh chi phí.

Với chuyển đổi xanh, bài toán đặt ra là duy trì tăng trưởng, thu hút FDI chất lượng cao và đáp ứng các yêu cầu giảm phát thải. Khi tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG) ngày càng được doanh nghiệp và nhà đầu tư quan tâm, thể chế cần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc tiếp cận năng lượng sạch. Các cơ chế mua bán điện trực tiếp, phát triển điện mặt trời mái nhà cần tiếp tục được hoàn thiện về chính sách giá, hạ tầng và lưu trữ năng lượng. Theo đó, tiến độ chuyển đổi xanh phụ thuộc đáng kể vào mức độ đồng bộ giữa quy định pháp luật và điều kiện triển khai trên thực tế.

Về chuyển đổi số, bà Hương Vũ nhận định: "Thước đo không chỉ là số lượng thủ tục được số hóa mà quan trọng hơn là khả năng khai thác dữ liệu để nâng cao chất lượng và tốc độ ra quyết định. Việt Nam đã có lượng dữ liệu lớn nhưng còn tình trạng dữ liệu phân tán, khác biệt về định dạng và khó liên thông. Vì vậy, cần tập trung chuẩn hóa, kết nối và khai thác dữ liệu hiệu quả, hướng tới cung cấp dịch vụ và ra quyết định dựa trên dữ liệu theo thời gian thực".

Phân quyền và nâng cao năng lực thực thi

Ở góc nhìn chuyên gia quốc tế, TS. Kristoffer Berse, Hiệu trưởng Trường Hành chính và Quản trị công, Đại học Philippines, nhấn mạnh yêu cầu đặt người dân vào trung tâm của quá trình cải cách.

"Nhu cầu của người dân phải là 'kim chỉ nam' cho cải cách thể chế, thiết kế chính sách, cung cấp dịch vụ công và đánh giá sự phát triển", TS. Kristoffer Berse nói.

Theo ông Kristoffer Berse, nhu cầu của người dân cần được tính đến từ khâu thiết kế chính sách đến cung cấp dịch vụ công. Việc tham gia của người dân, cộng đồng và doanh nghiệp giúp cơ quan quản lý nhận diện những rào cản mà dữ liệu hành chính có thể chưa phản ánh đầy đủ, đồng thời hạn chế nguy cơ một bộ phận dân cư bị bỏ lại phía sau khi các mô hình dịch vụ mới được triển khai.

Một yêu cầu khác là chuyển hóa cải cách thể chế thành năng lực thực thi. Theo TS. Kristoffer Berse, trách nhiệm được giao phải đi kèm đội ngũ cán bộ đủ năng lực, nguồn lực tài chính, dữ liệu và công cụ cần thiết. Điều này đặc biệt quan trọng khi Việt Nam vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, bởi việc sắp xếp tổ chức chỉ phát huy hiệu quả khi công việc được xử lý thông suốt, trách nhiệm rõ ràng, phối hợp liên ngành được cải thiện và tạo ra năng lực mới ngay bên trong hệ thống.

Ông cũng lưu ý cần phân biệt việc chuyển giao nhiệm vụ hành chính với trao quyền quyết định thực chất. Khi triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tại Việt Nam, cần tập trung nâng cao năng lực thể chế địa phương, bảo đảm chính quyền cấp cơ sở có đủ nhân lực, tài chính, dữ liệu và công cụ tương xứng với trách nhiệm. Đồng thời, cần bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng của người dân đối với các dịch vụ công thiết yếu giữa các cộng đồng.

Có thể thấy, vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền là chủ trương lớn nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị. Vì vậy, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, điều chỉnh cách thức triển khai cần được nhìn nhận như quá trình tối ưu hóa thực thi, bảo đảm quyền hạn đi đôi với nguồn lực và trách nhiệm, để chủ trương phát huy hiệu quả cao nhất, phục vụ tốt hơn cho người dân và doanh nghiệp.

Sơn Hào