Công nghệ mở rộng không gian tham gia của người cao tuổi vào 'kinh tế bạc'

Tại Hội nghị sơ kết, đánh giá công tác người cao tuổi 7 tháng đầu năm 2026 và triển khai nhiệm vụ trọng tâm thời gian tới của Ủy ban Quốc gia về Người cao tuổi Việt Nam, các đại biểu đã nhấn mạnh yêu cầu thay đổi tư duy tiếp cận đối với người cao tuổi, trong đó khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần được khai thác để vừa nâng cao chất lượng cuộc sống, vừa mở rộng cơ hội để người cao tuổi tham gia vào nền “kinh tế bạc”.

Người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng

Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định cho rằng cần chuyển từ quan niệm người cao tuổi là đối tượng thụ hưởng chính sách sang cách tiếp cận coi người cao tuổi vừa là đối tượng thụ hưởng, vừa là nguồn lực, người tiêu dùng, người lao động, chuyên gia, nhà sáng tạo và chủ thể tham gia thị trường.

Theo Thứ trưởng, đây là hướng tiếp cận phù hợp với tinh thần Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Từ thực tế này, Bộ Kh&CN xác định trước hết cần đẩy mạnh hỗ trợ người cao tuổi tham gia chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp.

Hiện khả năng tiếp cận các dịch vụ số của người cao tuổi vẫn còn hạn chế, nhất là tại khu vực nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Kỹ năng sử dụng dịch vụ công trực tuyến, ngân hàng số, tư vấn y tế trực tuyến và các nền tảng số của một bộ phận người cao tuổi chưa cao.

Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, đây là vấn đề đã được nhận diện và được quy định tại Điều 44 về hỗ trợ người cao tuổi và người khuyết tật trong chuyển đổi số trong Luật Chuyển đổi số.

Vì vậy, Bộ KH&CN sẽ tiếp tục rà soát, đề xuất chính sách nhằm phổ cập kỹ năng số, nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ số cho người cao tuổi; đồng thời khuyến khích phát triển các sản phẩm, nền tảng số có giao diện đơn giản, dễ sử dụng, hỗ trợ bằng giọng nói và ngôn ngữ tự nhiên phù hợp với người cao tuổi.

Điểm đáng chú ý là chuyển đổi số không chỉ nhằm giúp người cao tuổi tiếp cận các dịch vụ thiết yếu thuận tiện hơn, mà còn mở ra không gian để họ tiếp tục đóng góp cho đổi mới sáng tạo.

Theo Thứ trưởng, trong xã hội có nhiều chuyên gia, nhà khoa học, cán bộ quản lý, nghệ nhân, người có tay nghề... sau khi nghỉ hưu vẫn còn tri thức, kinh nghiệm và năng lực sáng tạo. Nếu có cơ chế phù hợp, đây sẽ là nguồn lực quý giá cho phát triển kinh tế đất nước.

Kết nối người cao tuổi với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Từ góc độ này, Bộ KH&CN đề xuất nghiên cứu phát triển hệ thống các câu lạc bộ và trung tâm chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng, trong đó có thể tham khảo mô hình dưỡng lão bán trú của thành phố Hà Nội.

Các câu lạc bộ, trung tâm chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng cần được kết nối với trung tâm đổi mới sáng tạo, tổ chức khoa học và công nghệ, doanh nghiệp công nghệ và Hội Người cao tuổi.

Mục tiêu là hình thành không gian để người cao tuổi không chỉ được chăm sóc mà còn có thể chia sẻ tri thức, kinh nghiệm, tham gia hoạt động sáng tạo và kết nối với các chủ thể khác trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Đối với đề xuất thành lập quỹ hỗ trợ “kinh tế bạc”, Thứ trưởng Lê Xuân Định cho biết Bộ KH&CN hiện đang duy trì 3 quỹ gồm Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia và Quỹ Viễn thông công ích.

Trong bối cảnh Chính phủ có chủ trương hạn chế thành lập các quỹ mới, Bộ KH&CN cho rằng, thay vì thành lập một quỹ mới, Bộ sẽ nghiên cứu nhu cầu và đề xuất bổ sung chức năng phù hợp vào các quỹ hiện có, trong đó tập trung vào Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia và Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia.

Công nghệ tạo động lực cho “kinh tế bạc”

Đánh giá tác động của khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo đối với phát triển “kinh tế bạc”, Thứ trưởng Lê Xuân Định cho rằng có 5 khía cạnh đáng chú ý.

Thứ nhất, khoa học - công nghệ có thể góp phần kéo dài tuổi thọ khỏe mạnh và nâng cao chất lượng cuộc sống của người cao tuổi.

Trong thời gian tới, công nghệ y tế kết hợp với trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra những phương thức mới trong chăm sóc người cao tuổi. Công nghệ thông minh, thiết bị tự động, quản trị bệnh án và phân tích dữ liệu lớn giúp người cao tuổi có mức độ độc lập cao hơn.

Thay vì chỉ phát hiện vấn đề sức khỏe khi người cao tuổi đến cơ sở y tế kiểm tra định kỳ, công nghệ có thể hỗ trợ theo dõi sức khỏe liên tục, phát hiện sớm nguy cơ và cá thể hóa việc chăm sóc. Qua đó, số năm sống khỏe mạnh và khả năng tự chủ của người cao tuổi có thể được nâng cao.

Thứ hai, biến nhu cầu của người cao tuổi thành thị trường và động lực kinh tế mới.

Theo Thứ trưởng, hiện đã xuất hiện nhiều startup hoạt động trong các lĩnh vực như AgeTech, HealthTech, nhà ở thông minh, robot hỗ trợ, dinh dưỡng, tài chính, bảo hiểm, du lịch, giải trí và chăm sóc người cao tuổi.

Sự phát triển của các sản phẩm, dịch vụ này cho thấy nhu cầu của người cao tuổi không chỉ đặt ra yêu cầu về an sinh mà còn tạo ra một thị trường mới.

Nếu phát triển được các sản phẩm, dịch vụ phù hợp với nhu cầu trong nước, Việt Nam không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn có thể hướng tới các thị trường khu vực.

Thứ ba, công nghệ có thể bù đắp thiếu hụt lao động và nâng cao năng suất xã hội trong bối cảnh dân số già hóa.

Khi số người cao tuổi tăng lên, nhu cầu nhân lực chăm sóc cũng tăng theo. Việc ứng dụng công nghệ, tự động hóa và các thiết bị hỗ trợ có thể giảm áp lực lên lực lượng lao động làm công việc chăm sóc, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn nhân lực.

Thứ tư, chuyển từ chăm sóc thụ động sang dự báo, phòng ngừa và cá thể hóa.

Việc kết hợp trí tuệ nhân tạo, dữ liệu bệnh án điện tử và dữ liệu theo dõi sức khỏe trong thời gian dài có thể hỗ trợ dự báo nguy cơ, đưa ra các phương án chăm sóc phù hợp với từng người.

Theo Thứ trưởng, cách tiếp cận này có thể góp phần giảm chi phí y tế, an sinh và chăm sóc dài hạn cho gia đình và Nhà nước.

Thứ năm, công nghệ góp phần tăng khả năng hòa nhập và tham gia kinh tế - xã hội của người cao tuổi.

Khi chuyển đổi số được thúc đẩy và các nền tảng được thiết kế phù hợp, khoảng cách giữa người cao tuổi với các hoạt động của xã hội có thể được thu hẹp. Người cao tuổi có thêm cơ hội tiếp cận dịch vụ công, ngân hàng, thương mại điện tử, giáo dục, giải trí và các hình thức kết nối xã hội.

Đồng thời, thông qua môi trường số, người cao tuổi có thể chia sẻ tri thức, kinh nghiệm và tiếp tục tham gia thị trường lao động.

Thu Giang