Đề án 1 triệu ha lúa: Chất lượng trước, quy mô sau

Sáng 11/11, tại Cần Thơ, Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) và Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) tổ chức hội thảo tham vấn phương pháp xây dựng quy trình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo tiểu vùng, dựa trên Quyết định 4043 về quy trình sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp vùng ĐBSCL của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đồng thời trao đổi lộ trình nhân rộng giai đoạn 2027–2030.

Đại diện các tỉnh, thành phố Cần Thơ, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cà Mau, Tây Ninh cùng cơ quan chuyên môn, hợp tác xã và doanh nghiệp tham gia. Hội thảo nhằm thống nhất khung phương pháp, chưa ấn định diện tích hoặc chỉ tiêu riêng cho từng địa phương.

Theo số liệu tổng hợp của IRRI, tính đến tháng 8/2026, khoảng 421.000 ha đã tham gia Đề án, trong đó khoảng 68.000 ha, tương đương 16%, đáp ứng đầy đủ các tiêu chí.

Các mô hình triển khai Đề án bước đầu cho thấy khả năng giảm lượng giống gieo sạ, tiết kiệm nước, nâng cao năng suất, lợi nhuận và giảm phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, hiệu quả đạt được còn khác nhau giữa các địa phương và từng mùa vụ. Điều này cho thấy, không phải cứ mở rộng diện tích tham gia Đề án là đồng nghĩa với việc tăng diện tích canh tác đáp ứng đầy đủ các tiêu chí chất lượng cao, phát thải thấp.

PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, nhấn mạnh điều cốt lõi không chỉ là có bao nhiêu ha tham gia mà là bao nhiêu ha thực sự đáp ứng tiêu chí chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh. Ông đề xuất cách tiếp cận "chất lượng trước, quy mô sau": Địa bàn đủ điều kiện có thể đi trước; nơi còn thiếu cần xác định đúng điểm nghẽn để đầu tư.

Đó là yêu cầu cho giai đoạn 2027–2030. Lộ trình không thể chỉ xuất phát từ mục tiêu diện tích mà phải dựa trên dữ liệu hiện trạng, khả năng tổ chức sản xuất và nguồn lực thực hiện. Mỗi bước mở rộng cần có cơ sở đánh giá thay vì chỉ cộng thêm diện tích vào kế hoạch. Điều đó đòi hỏi nguồn lực hỗ trợ được bố trí theo nhu cầu, không phân bổ quá dàn trải.

Theo đó, ĐBSCL có vùng phù sa ngọt, đất phèn, vùng ngập và khu vực ven biển chịu ảnh hưởng mặn; ngoài chuyên canh lúa còn có hệ sinh thái lúa – tôm, lúa – cá. Điều kiện đất, nước và mùa vụ khác nhau khiến việc áp dụng một gói kỹ thuật cứng cho toàn vùng khó đạt hiệu quả tối ưu.

Trên nền tảng Quy trình tại Quyết định 4043, các chuyên gia đề xuất giữ nguyên nguyên tắc, tiêu chí chung của Đề án nhưng nghiên cứu biện pháp thực hiện phù hợp từng nhóm điều kiện sản xuất. Các khâu gồm giống, thời vụ, gieo sạ, cơ giới hóa, quản lý dinh dưỡng, nước, bảo vệ thực vật, thu hoạch, sau thu hoạch và sử dụng rơm rạ.

Chẳng hạn, vùng đất phèn phải lưu ý rủi ro khi rút nước quá sâu, còn vùng ven biển cần ưu tiên lịch thời vụ và quản lý nguồn nước thích ứng độ mặn. Mọi điều chỉnh đều cần có căn cứ khoa học, bằng chứng đồng ruộng và kiểm chứng thực tế; không phải nới lỏng tiêu chí để tăng diện tích đạt chuẩn.

Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ cho biết, các địa phương đã xác định mục tiêu nhân rộng, song việc cụ thể hóa xuống từng tiểu vùng, cấp xã còn phải tiếp tục. TP. Cần Thơ quan tâm năng lực cán bộ kỹ thuật cơ sở, dịch vụ cơ giới hóa và sự phối hợp với hợp tác xã, doanh nghiệp để lựa chọn thứ tự ưu tiên, bố trí hỗ trợ sát nhu cầu.

Ông Trần Vĩnh Nghi, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP. Cần Thơ cho biết, Thành phố đang đẩy mạnh nhân rộng diện tích lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo Đề án 1 triệu ha lúa của Chính phủ. Theo lộ trình đã đăng ký với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Cần Thơ phấn đấu đạt khoảng 170.000 ha vào năm 2030.

Tại hội thảo, đại biểu 6 tỉnh, thành phố sử dụng biểu mẫu để đối chiếu hiện trạng năm 2026 với các mốc 2027, 2028, 2029, 2030; đề xuất nội dung cần điều chỉnh so với Quy trình 4043 và lựa chọn phương pháp báo cáo, kiểm chứng. Atlas 1 triệu ha hỗ trợ số hóa dữ liệu đất, nước, mùa vụ, cơ giới hóa, mức áp dụng kỹ thuật, giảm phát thải và liên kết chuỗi giá trị từ tỉnh đến xã, hợp tác xã.

Nông dân thấy hiệu quả, doanh nghiệp thấy đầu ra

Nếu quy trình kỹ thuật là điều kiện cần, khả năng duy trì cách làm mới phụ thuộc cả vào chi phí, thu nhập, dịch vụ sản xuất và thị trường tiêu thụ. 

Ông Nguyễn Cao Khải, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận (TP. Cần Thơ) cho hay, nông dân quan tâm trước hết đến chi phí, năng suất, thu nhập và đầu ra sản phẩm. Muốn áp dụng đồng bộ trên diện tích lớn, hợp tác xã cần được hỗ trợ máy móc, dịch vụ kỹ thuật và liên kết ổn định. Khi hiệu quả được chứng minh qua các vụ, bà con mới có cơ sở tin tưởng để duy trì phương thức sản xuất mới.

Từ phía ngành hàng, ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch VIETRISA nhận định, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao là cơ hội nâng cao giá trị, vị thế hạt gạo Việt Nam. Theo ông, sản xuất xanh chỉ có thể phát triển bền vững khi gắn với liên kết chuỗi giá trị, chất lượng đồng đều, truy xuất nguồn gốc và thị trường tiêu thụ. Doanh nghiệp và hợp tác xã là những mắt xích quan trọng để kết quả trên đồng ruộng chuyển thành giá trị kinh tế cho người trồng lúa.

Cùng với liên kết sản xuất, các địa phương phải thống nhất cách đánh giá kết quả. Công cụ MRV (đo lường – báo cáo – xác minh), ViRiCert (công cụ đánh giá quy trình sản xuất lúa gạo gắn với Đề án 1 triệu ha), đánh giá đạt hoặc không đạt theo Quy trình 4043 được nêu trong nội dung tham vấn như các phương pháp cần xem xét, nhằm bảo đảm số liệu giữa các địa bàn có thể tổng hợp, so sánh và kiểm chứng.

Sau hội thảo, VIETRISA, IRRI và các đối tác sẽ tiếp tục hoàn thiện khung nguyên tắc, biểu mẫu, phương pháp đánh giá dùng chung. Các địa phương rà soát dữ liệu, xác định mức sẵn sàng của từng tiểu vùng, xã, hợp tác xã rồi tổ chức tham vấn chuyên sâu để xây dựng lộ trình từng năm.

Từ khoảng cách giữa diện tích tham gia và diện tích đạt đầy đủ tiêu chí, bài toán của Đề án giai đoạn mới đã rõ: Mở rộng phải đi cùng khả năng thực hiện. Khi nông dân nhìn thấy hiệu quả qua từng vụ, hợp tác xã có dịch vụ hỗ trợ, doanh nghiệp có liên kết tiêu thụ và kết quả giảm phát thải được kiểm chứng, từng héc-ta nhân rộng mới thực sự có ý nghĩa.

Lê Sơn