Để doanh nghiệp ra đề bài, thử nghiệm, triển khai thành tựu nghiên cứu khoa học

Sau 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Nghị quyết 57), nền tảng vững chắc cho phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đang dần dần hiện diện.

Về hạ tầng số và cơ sở dữ liệu, Việt Nam có tỉ lệ phủ sóng 5G tới hơn 91% dân số, tốc độ Internet di động và cố định lần lượt đứng thứ 14 và thứ 9 trên thế giới. Nhà nước đã đầu tư xây dựng 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, 4 trong số 12 cơ sở dữ liệu trọng yếu đã đáp ứng đầy đủ Bộ tiêu chí chất lượng thống kê nhà nước đến năm 2030.

Từ ngày 1/7/2026 vừa qua, Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Danh mục công nghệ chiến lược và Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược chính thức có hiệu lực, xác định 10 nhóm công nghệ chiến lược gồm: Công nghệ số (trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bản sao số, điện toán đám mây, điện toán biên, Internet vạn vật và chuỗi khối); Công nghệ mạng di động thế hệ sau; Công nghệ robot và tự động hóa; Công nghệ sinh học và y sinh tiên tiến; Công nghệ năng lượng và vật liệu tiên tiến; Công nghệ chip bán dẫn; Công nghệ an ninh mạng và lượng tử; Công nghệ biển, đại dương và lòng đất; Công nghệ hàng không và vũ trụ; Công nghệ đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị gắn với 30 sản phẩm công nghệ chiến lược.

Trước đó, Quyết định số 808/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành và có hiệu lực ngày 6/5/2026 đã giao nhiệm vụ cho các bộ, cơ quan Trung ương thực hiện 20 nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chiến lược. Theo Quyết định này, các bộ, cơ quan Trung ương sẽ phối hợp với doanh nghiệp, viện nghiên cứu, tổ chức triển khai nhiệm vụ, chịu trách nhiệm về kết quả và đầu ra; đồng thời được kiến nghị lên Chính phủ giải quyết vướng mắc vượt thẩm quyền… Tinh thần rõ việc, rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm, rõ nguồn lực, rõ thời gian và rõ kết quả trong tổ chức thực hiện, như chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã được quán triệt, thực thi một cách nghiêm túc, đầy trách nhiệm.

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng, Trưởng Ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06 định hướng, doanh nghiệp được xác định là trung tâm, doanh nghiệp tham gia từ khâu xác định bài toán, lựa chọn công nghệ, đầu tư, thử nghiệm và phát triển thị trường. Mối quan hệ ba nhà: Nhà nước – trường, viện – doanh nghiệp được xác định gồm Nhà nước kiến tạo thể chế, xây dựng tiêu chuẩn, đặt hàng, tạo môi trường thử nghiệm và chia sẻ rủi ro có kiểm soát; trường cung cấp tri thức và công nghệ; doanh nghiệp tổ chức sản xuất, thương mại hóa và phát triển thị trường.

Dù bước đầu, nhiều doanh nghiệp đã thể hiện được vai trò trong ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, tham gia vào các bài toán công nghệ chiến lược, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết 57 tổ chức ngày 1/7/2026 tại Hà Nội về yêu cầu "đột phá mạnh mẽ hơn nữa trong khâu thực thi, giai đoạn tới phải tập trung tạo ra kết quả" đang tiếp tục được tiếp thu và nỗ lực hiện thực hoá.

Hoá giải điểm nghẽn thể chế: Cơ chế liên thông giữa các khu vực

Trao đổi với phóng viên, TS. Nguyễn Quốc Việt, Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững, nền kinh tế phải được gia tăng hàm lượng khoa học công nghệ, từ đó, nâng cấp chất lượng tăng trưởng. Khi được đặt ở vị trí trung tâm trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, vai trò của doanh nghiệp sẽ thể hiện ở hai khía cạnh.

Một là, doanh nghiệp ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo vào quá trình kinh doanh, nhằm tối đa hoá hiệu quả, bao gồm cả lợi ích kinh tế và lợi ích xã hội. Hai là, doanh nghiệp tham gia trong việc sáng tạo những thành tựu khoa học công nghệ có tính nền tảng, có thể tạo nên sự phát triển vượt bậc của nền sản xuất.

Ở khía cạnh thứ nhất, theo vị chuyên gia, đặt doanh nghiệp là trung tâm đồng nghĩa đặt nhu cầu của doanh nghiệp là trung tâm. Đó là nhu cầu chuyển đổi chiến lược, công nghệ, mô hình kinh doanh, sản phẩm đầu ra, phù hợp với xu thế kinh tế mới trên thế giới và thị trường tiêu dùng trong nước. Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo phải đáp ứng được các nhu cầu nêu trên, hướng tới hiệu quả của doanh nghiệp và rộng hơn là đổi mới toàn bộ mô hình tăng trưởng kinh tế.

"Muốn vậy, chúng ta phải giải quyết được điểm nghẽn về thể chế. Từ trước tới nay, nghiên cứu khoa học hay các hoạt động liên quan tới khoa học công nghệ đại đa phần nằm trong khu vực công. Trong khi đó, các hoạt động liên quan tới chuyển đổi hay ứng dụng công nghệ là hoạt động tự đầu tư của doanh nghiệp, tức là khu vực tư. Hai khu vực này hoạt động tách bạch, theo đuổi các mục tiêu riêng, đặc biệt, khu vực công chỉ tập trung làm đúng tiêu chuẩn, định mức và các quy định về nghiên cứu. Vì thế, mức độ ứng dụng các thành quả nghiên cứu khoa học vào thực tiễn doanh nghiệp vẫn còn tương đối khiêm tốn, chưa nói đến việc doanh nghiệp chưa thể trở thành người đặt đầu bài, nghiệm thu và áp dụng vào thực tiễn. Chúng ta phải thiết lập được một thể chế liên thông, liên kết giữa nhu cầu ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp với thể chế quản lý, đầu tư khoa học công nghệ của khu vực công và rộng hơn, cả các nhà khoa học, nhóm nhà khoa học, các phòng thí nghiệm đang vận hành độc lập, không sử dụng ngân sách nhà nước", TS. Nguyễn Quốc Việt nhận định.

Điểm thứ hai, theo vị chuyên gia, chúng ta cần nỗ lực xây dựng một nền tảng thể chế pháp luật đảm bảo các quyền tài sản nói chung và các quyền liên quan tới sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực khoa học công nghệ nói riêng. Để thương mại hoá những thành quả nghiên cứu khoa học, cần có cơ chế mua bán, phân chia lợi ích để sử dụng và khai thác lâu dài sản phẩm khoa học công nghệ giữa các bên nghiên cứu, có thể từ ngân sách hoặc nguồn lực xã hội hoá và doanh nghiệp.

"Cơ chế đó phải mạnh mẽ, công bằng, minh bạch để tạo động lực, niềm tin xây dựng các mối quan hệ gắn kết lâu dài giữa các bên, thương mại hoá kết quả nghiên cứu khoa học thành những sản phẩm ứng dụng rộng rãi, tạo đột phá ở khu vực doanh nghiệp", TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh.

Đối với hoạt động khoa học công nghệ mang tính chất cơ bản làm cơ sở cho công nghệ tiên phong, TS. Nguyễn Quốc Việt nhận định, vị trí trung tâm của doanh nghiệp cần được tạo dựng bằng cách thu hút sự tham gia của họ ngay từ giai đoạn đầu của nghiên cứu, thay vì đợi đến khi nghiên cứu đã hoàn tất dựa trên cơ chế đồng sở hữu và phân chia quyền thương mại hóa. Theo đó, thiết lập quyền đồng sở hữu, khai thác và quyền thương mại hóa sản phẩm trí tuệ dựa trên các nguyên tắc rõ ràng, minh bạch được các bên thống nhất ngay từ ban đầu.

Đối với hoạt động quản lý đề tài, phải áp dụng phương thức quản trị hiện đại, phù hợp chuẩn mực quốc tế, trong đó bao gồm cả cơ chế quản trị rủi ro nếu nghiên cứu không thành công (cơ chế này giúp giải tỏa tâm lý lo ngại rủi ro pháp lý hành chính cho các nhà khoa học và doanh nghiệp khi dấn thân vào công nghệ mới).

Sàn giao dịch khoa học công nghệ

Dù đã có được cơ chế phối hợp giữa khu vực nghiên cứu và ứng dụng, vẫn cần một cây cầu nối để đưa cơ chế đó vào thực tiễn. TS. Nguyễn Quốc Việt đề xuất đẩy mạnh phát triển sàn giao dịch khoa học công nghệ, nơi tìm kiếm và thiết lập mối quan hệ thông suốt và liên tục giữa nhà khoa học, nhà nghiên cứu với các đơn vị ứng dụng, triển khai tạo thành sản phẩm hàng hoá.

Theo vị chuyên gia, sàn giao dịch này không nên là một sàn truyền thống, mà phải là một Nền tảng số quốc gia (Digital Platform) thông minh nhằm tìm kiếm và thiết lập mối quan hệ thông suốt, liên tục giữa nhà khoa học với các đơn vị ứng dụng. Trí tuệ nhân tạo (AI) và Dữ liệu lớn (Big Data) phải được ứng dụng vào việc tự động phân tích, phân nhóm doanh nghiệp và "gợi ý kết nối" (matching) chủ động giữa các nghiên cứu của viện/trường với nhu cầu thực tế của thị trường. Bản thân các viện, trường cũng có thể nhìn vào các nhu cầu hiện hữu này để đặt đề tài nghiên cứu gắn kết với thị trường, tránh việc nghiên cứu chỉ bó hẹp trong phòng thí nghiệm.

"Sàn giao dịch sẽ thúc đẩy sự cộng tác giữa các bên một cách tự nhiên dựa trên cơ chế thị trường, được giám sát và bảo vệ bởi nhà nước. Nhà nước có thể hỗ trợ trong xây dựng và vận hành sàn để giảm các loại chi phí vận hành, chi phí giao dịch, ngăn chặn các hành vi trục lợi", chuyên gia từ Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội khuyến nghị.

Hoàng Hạnh