Điện hạt nhân: Không chỉ là xây một nhà máy điện

Bài 1: Vì sao điện hạt nhân cần hơn 10 năm chuẩn bị?

Phát triển điện hạt nhân ở Việt Nam không phải là một chủ trương mới. Năm 2009, Quốc hội đã thông qua chủ trương đầu tư Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận với định hướng phát triển nguồn điện hạt nhân nhằm góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.

Sau quá trình chuẩn bị, nghiên cứu, hợp tác với các đối tác quốc tế, đến năm 2016, Việt Nam quyết định tạm dừng triển khai dự án để đánh giá lại trong bối cảnh điều kiện kinh tế, nhu cầu phụ tải và các yếu tố liên quan có nhiều thay đổi.

Gần một thập kỷ sau, nhu cầu điện phục vụ tăng trưởng kinh tế, yêu cầu chuyển dịch năng lượng theo hướng xanh, sạch, cùng cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 khiến việc phát triển điện hạt nhân một lần nữa được đặt lên bàn nghị sự như một giải pháp chiến lược cho tương lai.

Ngày 30/11/2024, Quốc hội đã thống nhất chủ trương tiếp tục triển khai Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận. Chính phủ được giao nghiên cứu, triển khai các nhiệm vụ liên quan, trong đó có việc hoàn thiện thể chế, chuẩn bị nguồn lực và nghiên cứu các cơ chế phù hợp để thúc đẩy dự án.

Tuy nhiên, khác với nhiều dự án năng lượng khác, điện hạt nhân không thể được triển khai theo tư duy "cần điện thì xây nhà máy". Đây là lĩnh vực mà mỗi quyết định, từ lựa chọn công nghệ, thiết kế, đào tạo nhân lực đến xây dựng hệ thống pháp quy và cơ chế quản lý, đều có thể ảnh hưởng tới quá trình vận hành trong nhiều thập kỷ sau đó.

Khi quyết tâm chính trị đã được xác lập, điều nhiều người quan tâm không còn là "có làm hay không", mà là: Vì sao một dự án điện hạt nhân vẫn cần hơn 10 năm chuẩn bị trước khi có thể đưa tổ máy đầu tiên vào vận hành?

Câu trả lời không nằm ở tiến độ xây dựng công trình, mà ở yêu cầu phải chuẩn bị đồng bộ các nền tảng về thể chế, pháp quy, công nghệ, nguồn nhân lực, năng lực quản lý và văn hóa an toàn. Với điện hạt nhân, phần quan trọng nhất không phải là thời gian thi công nhà máy, mà là quá trình xây dựng năng lực để làm chủ một ngành công nghiệp đặc biệt có vòng đời kéo dài hàng chục, thậm chí hàng trăm năm.

Không chỉ là xây một nhà máy điện

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử, nhìn nhận điện hạt nhân đơn thuần là một dự án xây dựng sẽ chưa phản ánh đầy đủ bản chất của lĩnh vực này.

Đằng sau một nhà máy điện hạt nhân không chỉ là lò phản ứng, tua-bin hay các hệ thống thiết bị, mà là cả một tập hợp năng lực khoa học - công nghệ, quản lý và công nghiệp hỗ trợ, bao gồm vật lý hạt nhân, cơ khí chính xác, tự động hóa, vật liệu, an toàn bức xạ, quản lý dự án, quản lý chất lượng, pháp quy và đào tạo nhân lực.

TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (VINATOM - Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng điện hạt nhân cần được nhìn nhận là một ngành công nghiệp có vòng đời rất dài.

"Điện hạt nhân là dự án 100 năm", ông nhấn mạnh.

Theo TS. Trần Chí Thành, một nhà máy có thể vận hành trong nhiều thập kỷ, vì vậy những quyết định được đưa ra từ giai đoạn chuẩn bị ban đầu sẽ ảnh hưởng lâu dài đến hiệu quả kinh tế, mức độ an toàn và khả năng làm chủ công nghệ sau này.

Khác với nhiều dự án công nghiệp khác, điện hạt nhân không thể áp dụng cách làm "vừa triển khai vừa điều chỉnh" sau khi đã vận hành. Các yêu cầu về thiết kế, lựa chọn công nghệ, đào tạo con người, xây dựng năng lực các cơ quan quản lý đều phải được chuẩn bị kỹ lưỡng ngay từ đầu.

Đó cũng là lý do nhiều quốc gia dành hơn một thập kỷ cho giai đoạn chuẩn bị trước khi đổ mẻ bê tông đầu tiên.

Khoảng thời gian ấy không phải để chờ đợi, mà để xây dựng những nền tảng mà sau này không thể khắc phục bằng các giải pháp tình thế. Trong điện hạt nhân, có những quyết định chỉ có thể làm đúng ngay từ đầu, bởi khi nhà máy đi vào vận hành, nhiều lựa chọn sẽ không còn cơ hội để sửa chữa.

An toàn là lý do mọi bước đi phải thận trọng

Một trong những yếu tố quyết định tiến độ của chương trình điện hạt nhân, đó chính là yêu cầu bảo đảm an toàn.

Khác với nhiều loại hình năng lượng khác, điện hạt nhân chịu sự giám sát bằng hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn nghiêm ngặt ở tất cả các giai đoạn, từ lựa chọn địa điểm, thiết kế, xây dựng, vận hành đến chấm dứt hoạt động của nhà máy.

Sau mỗi sự cố hạt nhân lớn trên thế giới, các tiêu chuẩn an toàn lại tiếp tục được rà soát, bổ sung và nâng lên ở mức cao hơn. Các quốc gia không chỉ đánh giá các dự án mới mà còn thường xuyên rà soát, nâng cấp an toàn các nhà máy đang vận hành.

Theo các chuyên gia, những sự cố như Chernobyl hay Fukushima đều có nguyên nhân riêng, nhưng cho thấy bài học quan trọng về yếu tố con người, quy trình quản lý và việc đánh giá đầy đủ các nguy cơ.

TS. Trần Chí Thành cho biết, với các lò phản ứng thế hệ III+ (Gen 3+), công nghệ đã có nhiều cải tiến, đặc biệt trong việc nâng cao khả năng phòng ngừa, kiểm soát sự cố, giảm nguy cơ ảnh hưởng đến con người và môi trường.

Tuy nhiên, công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng cần được đánh giá kỹ lưỡng khi đưa vào điều kiện cụ thể của từng quốc gia, từ địa điểm xây dựng, điều kiện tự nhiên, môi trường đến năng lực vận hành.

"An toàn luôn là số một", TS. Trần Chí Thành nhấn mạnh.

Chính vì vậy, tiến độ của một chương trình điện hạt nhân không được tính bằng tốc độ xây dựng công trình, mà bằng mức độ sẵn sàng của cả hệ thống.

Các bước pháp quy cần nhiều năm chuẩn bị

Một điểm quan trọng khác là vai trò của cơ quan pháp quy hạt nhân. Theo ông Nguyễn An Trung, Trưởng Ban Hợp tác quốc tế, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, trong triển khai một chương trình điện hạt nhân, có ba nhóm chủ thể quan trọng gồm cơ quan quản lý nhà nước định hướng chương trình, cơ quan pháp quy hạt nhân và tổ chức vận hành nhà máy.

Trong đó, cơ quan pháp quy giữ vai trò đặc biệt quan trọng bởi đây là đơn vị đánh giá, thẩm định các vấn đề liên quan đến an toàn trước khi dự án được triển khai.

Để đi đến thời điểm đổ mẻ bê tông đầu tiên, dự án phải trải qua nhiều bước như phê duyệt chủ trương đầu tư, đánh giá địa điểm, lập báo cáo nghiên cứu khả thi, thẩm định an toàn, đánh giá tác động môi trường và cấp phép xây dựng.

Sau đó còn có các bước cấp phép vận hành thử, cấp phép nạp nhiên liệu và cấp phép vận hành chính thức.

Theo ông Nguyễn An Trung, nếu tính riêng thời gian để cơ quan pháp quy thực hiện việc thẩm định hồ sơ ở các bước trong điều kiện thuận lợi, thời gian có thể kéo dài nhiều năm.

Bên cạnh đó, Việt Nam hiện chưa có nhiều kinh nghiệm triển khai một dự án điện hạt nhân thương mại, nên cần sự hỗ trợ của các tổ chức tư vấn, chuyên gia quốc tế trong quá trình chuẩn bị và đánh giá.

Xây dựng điện hạt nhân là xây dựng cả hệ sinh thái

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, không quốc gia nào phát triển điện hạt nhân thành công nếu chỉ đầu tư xây dựng một nhà máy, mà cần xây dựng cả hệ sinh thái đi kèm. Hệ sinh thái đó bao gồm cơ quan quản lý, cơ quan pháp quy, tổ chức vận hành, viện nghiên cứu, trường đại học và các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ.

Cùng với đó là lộ trình phát triển năng lực nội địa hóa. Không phải thiết bị nào Việt Nam cũng có thể sản xuất ngay, nhưng cần đánh giá đúng năng lực của doanh nghiệp trong nước để từng bước tham gia chuỗi cung ứng, phù hợp với công nghệ được lựa chọn và đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về chất lượng, an toàn.

Theo các chuyên gia, câu hỏi "Vì sao điện hạt nhân cần hơn 10 năm chuẩn bị?" cần được nhìn từ chính đặc thù của lĩnh vực này. Khoảng thời gian dành cho thiết kế, hoàn thiện pháp quy, đào tạo nhân lực, xây dựng năng lực quản lý và kiểm tra an toàn không phải là sự trì hoãn, mà là quá trình xây dựng những nền tảng không thể làm tắt.

Đối với Việt Nam, thách thức lớn nhất không chỉ là xây dựng một nhà máy điện hạt nhân, mà là xây dựng năng lực quốc gia để làm chủ một ngành công nghệ đặc biệt. Đó là nền tảng để bảo đảm một chương trình điện hạt nhân an toàn, hiệu quả và phát triển bền vững trong nhiều thập kỷ.

"Năng lực để triển khai thành công một chương trình phát triển điện hạt nhân là một năng lực rất đặc biệt của bất kỳ quốc gia nào có được", TS. Trần Chí Thành khẳng định.

Bài 2: Phát triển điện hạt nhân: Bài toán nhân lực phải đi trước một bước

Thu Giang