Hoàn thiện quy định về Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật

Phát biểu khai mạc Hội thảo, ông Nguyễn Duy Thắng, Phó Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật, Bộ Tư pháp cho biết, việc thay thế Nghị định số 52/2015/NĐ-CP ban hành ngày 25/5/2015 không đơn thuần là một hoạt động cập nhật kỹ thuật thường quy, mà là một bước chuyển mình tất yếu mang tính chiến lược trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Sau hơn 10 năm triển khai Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật theo Nghị định số 52/2015/NĐ-CP, trong bối cảnh công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số phát triển mạnh, nhiều vấn đề mới đặt ra. Quá trình thực hiện Nghị định cũng bộc lộ một số bất cập, cần được sửa đổi, bổ sung.

Bộ Tư pháp đang chủ trì xây dựng Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 52/2015/NĐ-CP, dự kiến trình Chính phủ trong tháng 10/2026. Dự thảo đã được gửi lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương và đang tiếp tục được chỉnh lý, hoàn thiện trên cơ sở các ý kiến góp ý.

Dự thảo được xây dựng trên nền tảng Nghị định số 52/2015/NĐ-CP và cơ sở dữ liệu hiện có, nhằm cụ thể hóa, thể chế hóa cơ sở dữ liệu đang được vận hành. Nội dung cần tiếp tục nghiên cứu là trách nhiệm đăng tải, cập nhật và biên tập văn bản khi phạm vi dữ liệu được mở rộng đến cấp xã, phường. Đây là vấn đề cần được xem xét để bảo đảm chất lượng, tính chuyên nghiệp của Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật…

Khắc phục "điểm nghẽn" trong cập nhật, quản lý dữ liệu pháp luật

Báo cáo tại Hội thảo, đại diện Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật cho hay, thực tiễn 10 năm thi hành Nghị định 52/2015/NĐ-CP đã bộc lộ rõ nhiều "điểm nghẽn" lớn như: Quy trình đăng tải hiện tại phụ thuộc vào việc gửi-nhập văn bản qua nhiều khâu, gây trễ hạn trung bình và tăng nguy cơ sai lệch dữ liệu so với bản gốc; tình trạng đứt gãy kết nối toàn trình khiến dữ liệu chậm cập nhật, xuất hiện "dữ liệu chết" (văn bản hết hiệu lực nhưng vẫn hiển thị) và đặc biệt là "khoảng trống pháp lý" đối với việc đăng tải văn bản quy phạm pháp luật cấp xã.

Trước yêu cầu từ các Nghị quyết 27-NQ/TW, Nghị quyết 57-NQ/TW, Nghị quyết 66-NQ/TW cùng hệ thống luật mới về Chuyển đổi số, Dữ liệu và AI, Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật buộc phải trở thành hạ tầng dữ liệu tối cần thiết, bảo đảm nguồn dữ liệu "đúng - đủ - sạch - sống" phục vụ toàn bộ bộ máy hành chính và người dân.

Điểm đột phá cốt lõi của Dự thảo mới nằm ở việc thay đổi triết lý vận hành từ một "kho lưu trữ" sang "hệ sinh thái dữ liệu thông minh". Dự thảo áp dụng nguyên tắc "Dữ liệu tạo lập một lần tại nguồn" thông qua cơ chế tự động "kéo" dữ liệu về hệ thống trung tâm, triệt tiêu phương thức nhập liệu thủ công lạc hậu và khắc phục tình trạng sai lệch thông tin.

Đặc biệt, hạ tầng dữ liệu này được tích hợp sâu vào Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số, kết nối liên thông hoàn toàn với các cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đất đai và doanh nghiệp.

Đẩy mạnh số hóa, ứng dụng AI trong khai thác dữ liệu pháp luật

Về mặt kỹ thuật, dự thảo đặt ra yêu cầu cấu trúc hóa nội dung văn bản chi tiết đến tận cấp phần, chương, điều, khoản, điểm. Đây là điều kiện "cần" để các thuật toán xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và AI, giúp bóc tách và đưa ra các "chỉ dẫn pháp luật" chính xác cho người dùng.

Nhằm tránh hiểm họa "hộp đen" pháp lý, dự thảo quy định rõ các thông tin do AI tạo lập phải gắn nhãn nhận biết và chỉ có giá trị tham khảo, trong khi trách nhiệm pháp lý cao nhất vẫn thuộc về bản gốc đã ký số. Điều này bảo đảm AI là công cụ hỗ trợ tiếp cận, không phải chủ thể thay thế con người trong áp dụng pháp luật.

Bên cạnh đó, dự thảo Nghị định mới đã mở rộng đáng kể phạm vi phủ sóng dữ liệu nhằm xóa bỏ triệt để các "vùng xám" pháp lý. Không dừng lại ở văn bản quy phạm pháp luật, hệ thống sẽ bao phủ toàn bộ các văn bản hành chính có liên quan trực tiếp đến hiệu lực như lệnh công bố, văn bản đính chính, bãi bỏ, tạm ngừng hiệu lực hay hướng dẫn áp dụng.

Đặc biệt, dự thảo lần đầu tiên quy định đầy đủ quy trình và trách nhiệm đăng tải 100% văn bản cấp xã, giúp người dân tại cơ sở dễ dàng tiếp cận nguồn luật chính thống.

Về mặt kinh tế dữ liệu, bên cạnh việc tiếp tục cam kết duy trì phục vụ người dân và doanh nghiệp khai thác miễn phí 100%, dự thảo đã mở đường cho việc thu phí đối với các yêu cầu chia sẻ dữ liệu phục vụ mục đích thương mại hoặc kinh doanh dịch vụ giá trị gia tăng (như phần mềm tra cứu chuyên sâu, dịch vụ tư vấn tự động) để tái đầu tư duy trì hệ thống.

Việc ban hành Nghị định thay thế Nghị định 52/2015/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ biến những con chữ "nằm im" trong tệp PDF thành dữ liệu số "biết nói", sẵn sàng cho AI khai phá, phục vụ đắc lực cho người dân và doanh nghiệp; từ đó sẽ xây dựng được một "trái tim" pháp lý số khỏe mạnh, đưa nền tư pháp Việt Nam vươn tầm trong kỷ nguyên mới.

Tại Hội thảo, các đại biểu tập trung trao đổi, góp ý đối với từng điều khoản của dự thảo Nghị định, trong đó chú trọng các nội dung mới và những quy định được kế thừa từ Nghị định số 52/2015/NĐ-CP. Các ý kiến cũng đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định nhằm bảo đảm tính khả thi trong quá trình triển khai Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật.

Diệu Anh