Khi đường cao tốc giúp Đồng bằng sông Cửu Long 'cất cánh'

Bài 1: Mở đường khát vọng – Cao tốc ‘đánh thức’ Cửu Long

Nhờ sự chỉ đạo của Đảng, sự quyết tâm mạnh mẽ và quyết liệt của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, sự đồng hành của người dân, doanh nghiệp đến vào cuộc của chính quyền các cấp, khát vọng phát triển hạ tầng giao thông đã và đang trở thành đòn bẩy đưa vùng đất Chín Rồng vươn lên nhanh chóng, kinh tế xã hội phát triển xứng với tiềm năng, lợi thế.

Những chuyến xe ‘tăng tốc’ trên miền đất Chín Rồng

Một buổi sáng sớm trung tuần tháng 3, trên tuyến cao tốc Trung Lương – Mỹ Thuận, những đoàn xe container chở đầy trái cây, thủy sản nối đuôi nhau hướng về TPHCM. Dòng xe chạy đều ga trên mặt đường phẳng khi tốc độ xe được nâng lên 90 km/h, tuyến đường này lại đang được mở rộng, cảnh ùn tắc cục bộ chỉ xảy ra tại các điểm nút giao hoặc khi lưu lượng phương tiện tăng đột biến.

Chỉ vài năm trước, hành trình ấy vẫn là nỗi ám ảnh với nhiều tài xế và người dân.

Xe tải từ Cà Mau, An Giang muốn lên TPHCM phải vượt qua nhiều đoạn quốc lộ hẹp, cầu nhỏ, thường xuyên kẹt xe. Không ít chuyến xe phải xuất phát từ nửa đêm để kịp giao hàng vào sáng hôm sau.

Theo các chuyên gia, trước đây xe tải từ Cà Mau hoặc An Giang lên TPHCM thường mất 5–7 giờ, chưa kể thời gian kẹt xe tại các điểm nghẽn như cầu Mỹ Thuận hoặc cầu Rạch Miễu. Khi hệ thống cao tốc được hình thành thời gian gần đây, thời gian di chuyển có thể rút ngắn từ 1,5–2 giờ tùy cung đường.

Đối với doanh nghiệp và người dân Đồng bằng sông Cửu Long, sự đổi thay ấy không chỉ là câu chuyện giao thông mà còn là bước ngoặt trong phát triển kinh tế, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần, chăm sóc sức khỏe và học hành cho con em ngày càng tốt hơn.

Là một doanh nghiệp lớn đã ký kết bao tiêu sản phẩm cho 20 HTX nuôi cua tại Cà Mau (chiếm 30% tổng lượng cua sống của Cà Mau xuất khẩu), ông Nguyễn Văn Phú, Phó Chủ tịch HĐQT Công ty Thương mại Toàn cầu Thanh Niên (TPHCM) cho hay, cua Cà Mau đã trở thành "sản vật" được người tiêu dùng trong và ngoài nước săn đón, việc rút ngắn thời gian vận chuyển lên TPHCM để công ty đưa đến thị trường Đài Loan (Trung Quốc), Singapore và các tỉnh phía Bắc đã bảo đảm cho cua Cà Mau đến khách hàng nhanh hơn, ngon hơn, giá thành tốt hơn.

"Từ khi có cao tốc liền mạch từ TPHCM đến Cà Mau, thời gian vận chuyển được rút ngắn, chất lượng cua sống được bảo đảm, khách hàng rất ưa chuộng", ông Phú cho hay.

Ông Nguyễn Hoàng Ân, Chủ tịch HĐQT HTX chế biến, Thương mại dịch vụ và nuôi trồng thủy sản Cái Bát (Cà Mau) cho biết, trước đây mỗi chuyến xe chở tôm cua lên TPHCM gần như chiếm trọn một ngày, chưa nói kẹt xe hoặc sự cố khác, hàng thủy sản vận chuyển lâu sẽ giảm chất lượng và giá thành.

"Từ khi có cao tốc liền mạch, doanh nghiệp đã giảm được thời gian, giảm chi phí xăng dầu và nhiều chi phí khác. Đối với mặt hàng tươi sống như tôm cua thì vận chuyển nhanh giúp ít bị hao hụt do chết, lợi nhuận tăng đáng kể", ông Ân nói.

Thoát khỏi ‘vùng trũng hạ tầng’

Nhiều năm trước, Đồng bằng sông Cửu Long được xem là khu vực có hệ thống giao thông phát triển chậm so với nhiều vùng của cả nước.

Theo đánh giá của Bộ Xây dựng, việc đưa vào khai thác khoảng 300 km đường cao tốc tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong thời gian qua có ý nghĩa rất quan trọng đối với phát triển kinh tế – xã hội của khu vực.

Các tuyến cao tốc như TPHCM – Trung Lương – Mỹ Thuận – Cần Thơ – Cà Mau hay Cao Lãnh – Lộ Tẻ – Rạch Sỏi đang từng bước hình thành trục giao thông tốc độ cao kết nối nội vùng và liên kết vùng với trung tâm kinh tế lớn của cả nước.

Trong giai đoạn tới, khi các dự án như Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng, Cao Lãnh – An Hữu – Đức Hòa – Chơn Thành hay Cà Mau – Đất Mũi hoàn thành, tổng chiều dài cao tốc tại Đồng bằng sông Cửu Long dự kiến đạt khoảng 600 km.

Đây được xem là bước đột phá lớn về kết cấu hạ tầng giao thông của toàn vùng.

Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ cho rằng, một trong những điểm nghẽn lớn nhất trong phát triển của Đồng bằng sông Cửu Long chính là hạ tầng kết nối.

Trong nhiều thập niên, hệ thống giao thông của vùng được đầu tư rời rạc theo từng địa phương, thiếu sự liên kết tổng thể.

"Việc hình thành các tuyến cao tốc đang mở ra cơ hội để Đồng bằng sông Cửu Long phát triển theo tư duy liên kết vùng mạnh mẽ hơn", ông Hưng nhận định.

Khi thời gian vận chuyển nông sản, thủy sản đến các cảng biển và trung tâm tiêu thụ được rút ngắn, chi phí sản xuất sẽ giảm đáng kể.

Điều này giúp tăng lợi nhuận cho doanh nghiệp và người nông dân, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu.

Giảm chi phí logistics, tái định hình không gian kinh tế

TS. Trần Khắc Tâm, Phó Chủ tịch Hội đồng các hiệp hội doanh nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long cho biết, chi phí logistics của vùng hiện chiếm tỷ lệ khá cao trong giá thành sản phẩm, có mặt hàng lên tới 20–30%.

Nguyên nhân chủ yếu là do hệ thống giao thông trước đây nhỏ hẹp và phân tán, thiếu kết nối.

"Khi các tuyến cao tốc được đưa vào khai thác, hàng hóa có thể đi thẳng từ vùng nguyên liệu đến nhà máy chế biến và cảng biển, giảm bớt các khâu trung chuyển", ông Tâm phân tích.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với những ngành hàng chủ lực của vùng như lúa gạo, trái cây và thủy sản.

Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên nhấn mạnh, hoàn thiện các tuyến cao tốc ở Đồng bằng sông Cửu Long không chỉ là những "điểm sáng" trên bản đồ giao thông, mà còn là "lối mở phát triển" cho toàn vùng. Việc tập trung đầu tư các tuyến cao tốc mang ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện xây đường xá, bởi nó tái định hình không gian phát triển, tạo ra các hành lang kinh tế mới cho toàn vùng.

Khi các đô thị như Cần Thơ, Long Xuyên, Rạch Giá, Cà Mau, Vĩnh Long hay Mỹ Tho được kết nối bằng cao tốc sẽ không còn phát triển riêng lẻ mà trở thành những cực trong một mạng lưới đô thị – công nghiệp – dịch vụ liên kết chặt chẽ. Các đô thị được kết nối bằng cao tốc thành cụm đô thị đồng bằng, quy mô thị trường nội vùng tăng lên, khả năng phân công lao động theo không gian rõ ràng hơn, tạo nền tảng cho phát triển các ngành phi nông nghiệp.

Chủ tịch thành phố Cần Thơ phân tích: Trong mối quan hệ liên vùng, cao tốc rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa Đồng bằng sông Cửu Long với TPHCM và Đông Nam Bộ – trung tâm công nghiệp, tài chính và logistics của cả nước. Điều này cho phép hình thành chuỗi liên kết theo trục sản xuất – chế biến – xuất khẩu.

"Như vậy, toàn vùng sẽ đảm nhiệm vai trò cung ứng nguyên liệu nông, thủy sản; Đông Nam Bộ phát huy thế mạnh chế biến sâu, thương mại và logistics. Khi chi phí giao dịch giữa hai vùng giảm, chuỗi cung ứng được tổ chức hiệu quả hơn, tăng khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế", ông Trương Cảnh Tuyên đánh giá.

Người dân cảm nhận rõ rệt sự đổi thay

Sự thay đổi của hạ tầng giao thông đang được người dân cảm nhận rõ rệt trong đời sống hằng ngày.

Chị Nguyễn Thị Lụa, một tiểu thương buôn trái cây tại chợ Vĩnh Long cho biết, trước đây việc vận chuyển trái cây lên TPHCM gặp rất nhiều khó khăn do thời gian vận chuyển lâu, ảnh hưởng đến chất lượng và mẫu mã của trái cây.

"Có hôm xe kẹt mấy tiếng, trái cây dập hư nhiều lắm. Bây giờ đi cao tốc nhanh và êm hơn nên hàng tới chợ sớm, giá bán cũng tốt hơn", chị nói.

Nhiều nhà vườn trong tỉnh Vĩnh Long như khu cù lao An Bình, nhà vườn Bé Sáu, nhà vườn Tám Lộc cũng phấn khởi hơn khi trái cây bán được giá, thương lái mua tận vườn và vận chuyển thẳng lên TPHCM, Đồng Nai.

Ở Đồng Tháp, anh Trần Văn Hải, một nông dân trồng lúa ở xã Tháp Mười cho biết, trước đây thương lái thu mua lúa gạo chủ yếu đi đường sông, kênh rạch. Giờ có cao tốc giúp các doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận vùng nguyên liệu, vận chuyển nhanh hơn.

"Nhiều nông dân trong xã đã liên kết sản xuất lúa chất lượng cao theo hướng xanh, được doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm, vào tận nơi thu mua vận chuyển nên bà con yên tâm sản xuất hơn", anh chia sẻ.

Ở góc độ nghiên cứu, TS. Trần Hữu Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Đồng bằng sông Cửu Long cho rằng, trong nhiều thập niên, đây là khu vực được xem là "vùng trũng hạ tầng" dù giữ vai trò then chốt về an ninh lương thực và xuất khẩu nông, thủy sản. Sự đứt gãy trong kết nối không gian khiến chi phí logistics cao, dòng vốn đầu tư chậm và lao động chất lượng cao dịch chuyển ra ngoài vùng. Việc hoàn thiện các tuyến cao tốc dọc, ngang cùng với hệ thống quốc lộ, liên tỉnh lộ, đường vành đai ven biển, không chỉ tạo ra những con đường mới, mà là bước chuyển căn bản về chất trong phát triển vùng.

Theo ông, cao tốc tạo ra trục giao thông nhanh chóng, tiện lợi, rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa các trung tâm sản xuất với thị trường tiêu thụ và cảng xuất khẩu, thúc đẩy du lịch phát triển. Khi thời gian di chuyển được đo bằng giờ thay vì bằng ngày, không gian kinh tế của vùng được mở rộng, cho phép tổ chức lại sản xuất theo quy mô lớn và chuyên môn hóa cao hơn. Các tiểu vùng, từ lúa gạo, cây ăn trái đến nuôi trồng thủy sản liên kết thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh, thay vì phát triển rời rạc như trước.

Ở tầm chiến lược, cao tốc giúp Đồng bằng sông Cửu Long thoát khỏi thế "ốc đảo giao thông", từng bước hòa vào không gian phát triển chung của cả nước. Hạ tầng đi trước mở đường cho đầu tư vào công nghiệp chế biến, logistics và dịch vụ. Logic phát triển mới được hình thành, không chỉ tăng sản lượng, mà tăng giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế vùng.

Những con đường mở ra khát vọng mới

Không chỉ là những con đường lớn được trải nhựa phẳng lì, các tuyến cao tốc đang mở ra một chương mới cho sự phát triển kinh tế xã hội của Đồng bằng sông Cửu Long.

Từ một vùng đất từng bị xem là "vùng trũng" về giao thông, miền Tây đang từng bước thu hẹp khoảng cách với các vùng phát triển khác của cả nước.

Những trục cao tốc hình thành không chỉ rút ngắn quãng đường địa lý mà còn mở ra không gian kinh tế mới, tạo niềm tin và kỳ vọng lớn cho hàng triệu người dân vùng miền Tây sông nước.

Trên những con đường đang mở rộng mỗi ngày ấy, khát vọng phát triển bền vững và thịnh vượng của vùng đất Chín Rồng cũng đang lớn dần theo...

Lê Sơn

Bài 2: Cao tốc mở lối ra biển: Thúc đẩy kinh tế biển và bứt phá nông nghiệp xanh