Lạm thu đầu năm học: Ai chịu trách nhiệm xử lý?

Theo phản ánh của phụ huynh gửi đến Báo điện tử Chính phủ, vấn đề này xảy ra ở nhiều địa phương với nhiều khoản thu khác nhau.

Ở Ninh Bình, phụ huynh phản ánh một lớp thu quỹ lớp 500.000 đồng/học kỳ, quỹ hội cha mẹ học sinh 250.000 đồng, quỹ khuyến học 150.000 đồng, cùng tiền vệ sinh, nước uống 50.000 đồng/tháng. Tại Hà Nội, một lớp khoảng 50 học sinh được phản ánh dự kiến thu quỹ cha mẹ học sinh khoảng 150 triệu đồng/năm, tương đương 3 triệu đồng/học sinh. Còn ở TP.HCM, phụ huynh phản ánh một lớp thu quỹ 1 triệu đồng/năm, cùng khoản thuê máy lạnh khoảng 34,83 triệu đồng trong 9 tháng.

Đây chỉ là một phần trong số những phản ánh Báo Điện tử Chính phủ nhận được từ đầu năm học đến nay, đặt ra câu hỏi đâu là khoản thu đúng quy định, đâu là lạm thu và khi có phản ánh thì cơ quan nào chịu trách nhiệm tiếp nhận, kiểm tra, xử lý.

Xung quanh những vấn đề này, Báo điện tử Chính phủ đã trao đổi với ông Ngô Văn Thịnh, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Giáo dục và Đào tạo. 

Yêu cầu công khai số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu

Thưa ông, khi phát hiện các khoản thu không đúng quy định, phụ huynh học sinh có thể phản ánh tới những cơ quan, tổ chức hoặc qua những kênh thông tin nào? Cụ thể, cơ quan nào có trách nhiệm tiếp nhận, cơ quan nào xác minh và đầu mối nào chịu trách nhiệm xử lý các phản ánh về lạm thu?

Ông Ngô Văn Thịnh: Trước hết cần làm rõ thẩm quyền đối với các khoản thu trong trường phổ thông. Hiện nay, về cơ bản có học phí, các khoản thu dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục và các khoản tài trợ của tổ chức, cá nhân cho cơ sở giáo dục.

Học phí thực hiện theo quy định của Chính phủ. Đối với các khoản thu dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục, UBND cấp tỉnh có thẩm quyền quy định cụ thể danh mục, mức thu và cơ chế quản lý thu, chi. Các cơ sở giáo dục phải căn cứ quy định của địa phương để thực hiện, không được tự đặt ra khoản thu ngoài quy định.

Khi xem xét một khoản thu có phải lạm thu hay không, phải đối chiếu khoản đó có nằm trong danh mục được cơ quan có thẩm quyền cho phép, mức thu có đúng quy định và việc thu có bảo đảm tự nguyện, công khai, minh bạch, đúng mục đích hay không.

Có thể lấy TP.HCM làm ví dụ. Tại Quyết định số 70/2026/QĐ-UBND, Thành phố đã ban hành quy định cụ thể về các khoản thu dịch vụ như ăn uống, bán trú, đưa đón học sinh, công nghệ và học tập số, hoạt động ngoại khóa, kỹ năng sống, học bơi, sử dụng máy lạnh...

Nhưng việc một khoản thu nằm trong danh mục không có nghĩa là nhà trường có thể thu tùy ý. Quy định của TP.HCM yêu cầu các khoản thu phải thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, có sự đồng thuận của cha mẹ học sinh, lấy thu bù chi và không được vượt mức trần. Cơ sở giáo dục phải xây dựng dự toán chi tiết; sử dụng đúng mục đích, công khai, minh bạch. Khi kết thúc năm học, nếu số thu dịch vụ lớn hơn số chi thì phải hoàn trả cho người học.

Về kênh tiếp nhận phản ánh, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu các Sở Giáo dục và Đào tạo, Ủy ban nhân dân cấp xã, hiệu trưởng các trường mầm non, phổ thông công khai số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu, tổ chức dạy thêm không đúng quy định; đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.

Ở cấp Bộ, Văn phòng Bộ cũng tiếp nhận thông tin phản ánh. Tính đến thời điểm trao đổi, Bộ đã tiếp nhận khoảng 30 phản ánh, kiến nghị của cá nhân liên quan đến lạm thu. Những nội dung thuộc thẩm quyền địa phương được phân loại, chuyển đến cơ quan có thẩm quyền để rà soát, xác minh và xử lý.

Đối với những phản ánh gửi qua báo chí, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ hoặc các kênh khác, Bộ cũng tiếp tục phân loại. Trường hợp thuộc thẩm quyền địa phương sẽ chuyển địa phương kiểm tra, xử lý; còn nếu vấn đề liên quan đến cơ chế, chính sách thì Bộ có trách nhiệm rà soát để xử lý theo thẩm quyền hoặc kiến nghị sửa đổi quy định. 

Vậy để xảy ra tình trạng lạm thu tại cơ sở giáo dục, trách nhiệm của hiệu trưởng, cơ quan quản lý giáo dục và chính quyền địa phương được xác định như thế nào? Trường hợp phát hiện sai phạm, trách nhiệm của người đứng đầu được xem xét, xử lý ra sao, thưa ông?

Ông Ngô Văn Thịnh: Trách nhiệm đã được quy định khá rõ. Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các cơ sở giáo dục thực hiện đúng quy định về công khai, quản lý tài chính, thu, chi, tài trợ, huy động nguồn lực xã hội; bảo đảm tự nguyện, minh bạch, đúng mục đích và đúng thẩm quyền. Đồng thời phải kịp thời phát hiện, chấn chỉnh và xử lý hành vi lạm thu, ép buộc đóng góp hoặc lợi dụng danh nghĩa tự nguyện để thu tiền trái quy định.

Công văn số 4294/BGDĐT-KHTC cũng yêu cầu tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát và công khai các khoản thu, mức thu. Trường nào để xảy ra lạm thu thì hiệu trưởng và người đứng đầu cơ quan quản lý trực tiếp phải chịu trách nhiệm.

Về thẩm quyền xử lý, phải phân biệt hai trường hợp. Nếu phản ánh cho thấy quy định về cơ chế, chính sách còn bất cập thì Bộ có trách nhiệm rà soát. Nếu bất cập nằm ở thông tư thì Bộ xem xét sửa đổi; nếu thuộc nghị định thì Bộ tham mưu cấp có thẩm quyền sửa đổi.

Còn đối với những vụ việc cụ thể xảy ra tại một cơ sở giáo dục, địa phương là nơi trực tiếp quản lý, kiểm tra, xác minh và xử lý theo thẩm quyền. Bộ không thay địa phương xử lý từng trường hợp cụ thể, nhưng có trách nhiệm chỉ đạo, theo dõi và yêu cầu báo cáo kết quả. 

Lạm thu trong trường học không phải vấn đề mới, hằng năm ngành Giáo dục đều có văn bản chỉ đạo, yêu cầu chấn chỉnh nhưng tình trạng này vẫn tái diễn. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, nguyên nhân chính nằm ở đâu và khâu nào trong quản lý, kiểm tra, giám sát hiện còn bất cập, thưa ông?

Ông Ngô Văn Thịnh: Về quy định, trách nhiệm và thẩm quyền của các bên đã tương đối rõ. Hằng năm Bộ đều có văn bản hướng dẫn các khoản thu đầu năm học, yêu cầu địa phương chỉ đạo các trường thu đúng quy định, thực hiện công khai và tăng cường kiểm tra, giám sát.

Năm học này, Bộ tiếp tục yêu cầu công khai các khoản thu, chi và số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu. Các địa phương phải kiểm tra, giám sát và báo cáo về Bộ tình hình lạm thu cũng như kết quả xử lý.

Qua thực tế triển khai, việc thực hiện giữa các địa phương chưa đồng đều. Có nơi triển khai, kiểm tra, công khai thông tin sớm, nhưng cũng có nơi thực hiện chậm. Do đó, vấn đề không chỉ nằm ở việc đã có quy định hay chưa mà quan trọng là khâu tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát và xử lý tại cơ sở, địa phương.

Một vấn đề khác là các khoản thu mang danh nghĩa tự nguyện. Nếu thực sự tự nguyện, đúng mục đích, đúng thẩm quyền và được công khai thì pháp luật có quy định để thực hiện. Nhưng nếu lợi dụng danh nghĩa tự nguyện để ép buộc học sinh, phụ huynh đóng góp hoặc đặt ra khoản thu ngoài danh mục được phép thì phải kiểm tra và xử lý. 

Công khai cơ sở giáo dục vi phạm lạm thu trong vòng 3 ngày

Trước những phản ánh về lạm thu từ đầu năm học đến nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ có biện pháp gì để tăng cường kiểm tra, xử lý và ngăn tình trạng này tái diễn? Bộ có yêu cầu cụ thể nào đối với các địa phương, nhất là trách nhiệm xử lý khi phát hiện sai phạm?

Ông Ngô Văn Thịnh: Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thành lập 4 đoàn kiểm tra do các Thứ trưởng làm trưởng đoàn để làm việc với một số địa phương về việc sắp xếp mạng lưới trường, lớp, chuẩn bị năm học và các nội dung liên quan. Trong đó có nội dung kiểm tra việc thực hiện các quy định về thu, chi và tình trạng lạm thu. Tại thời điểm trao đổi, 3 đoàn đã triển khai kiểm tra.

Nội dung kiểm tra tập trung vào văn bản chỉ đạo của địa phương, danh mục từng khoản thu, căn cứ áp dụng, mức thu, đối tượng thu, thời điểm và phương thức thu, quy trình lấy ý kiến; đồng thời kiểm tra việc lập dự toán, quản lý, hạch toán, sử dụng, quyết toán, công khai các khoản thu, chi, việc tiếp nhận tài trợ và các nguồn lực xã hội hóa. Với những trường hợp đã được thanh tra, kiểm tra, Bộ yêu cầu làm rõ khoản thu sai quy định, số tiền, số người học bị ảnh hưởng, việc hoàn trả, khắc phục và xử lý trách nhiệm.

Bộ cũng yêu cầu công khai danh sách cơ sở giáo dục vi phạm lạm thu trên các phương tiện thông tin đại chúng trong vòng 3 ngày kể từ khi phát hiện vi phạm; đồng thời xử lý trách nhiệm của người đứng đầu theo quy định.

Đáng chú ý, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu các bộ, ngành và UBND các tỉnh, thành phố tổng hợp, báo cáo thống kê tình hình thực hiện các khoản thu và xử lý vi phạm lạm thu năm học 2026-2027, gửi về Bộ trước ngày 30/9/2026. Báo cáo phải thể hiện số cơ sở bị phản ánh hoặc được thanh tra, số cơ sở xác định có sai phạm, tổng số tiền thu sai, số tiền đã thu hồi hoặc hoàn trả cho học sinh và số cán bộ quản lý, giáo viên bị xử lý kỷ luật.

Sau khi tổng hợp báo cáo của các địa phương, Bộ sẽ tiếp tục rà soát những nơi có phản ánh hoặc có dấu hiệu vi phạm để yêu cầu địa phương kiểm tra, xử lý theo thẩm quyền. Quan điểm là các khoản thu phải được thực hiện đúng quy định, công khai, minh bạch; trường hợp có sai phạm phải khắc phục và xem xét trách nhiệm của người đứng đầu. 

Thu Trang (thực hiện)