Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi): Bổ sung cơ chế ngăn chặn hành vi lợi dụng việc nhận nuôi trẻ em

Tăng cơ chế bảo vệ trẻ em trong quá trình cho, nhận con nuôi

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (TPHCM) nhấn mạnh, việc nhận con nuôi là để mở cửa một mái ấm cho trẻ em, không thể để thủ tục nhân văn ấy trở thành cánh cửa cho hành vi mua bán, chuyển giao hay lạm dụng trẻ em.

Đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế phát hiện nguy cơ trước khi trẻ được giao nhận, đưa ra khỏi nơi cư trú hoặc rơi vào tay người có mục đích bất hợp pháp. Luật cần lường trước kịch bản xấu nhất, dù không phải mọi trường hợp nhận nuôi đều có nguy cơ bị lợi dụng.

Tại Điều 4, Đại biểu đề nghị bổ sung nghĩa vụ lập "báo cáo đánh giá trẻ và phương án chăm sóc", gồm hoàn cảnh, nhu cầu, ý kiến của trẻ; người thân đã được xác minh; hỗ trợ dành cho gia đình gốc; các phương án chăm sóc khác đã xem xét và lý do lựa chọn nhận nuôi.

Với trường hợp có yếu tố nước ngoài, cần ghi nhận kết quả tìm kiếm gia đình phù hợp tại Việt Nam và thời hạn tìm kiếm hợp lý.

Tại Điều 5, cần nghiêm cấm lợi dụng việc cho, nhận con nuôi để tuyển mộ, chuyển giao, tiếp nhận, vận chuyển trẻ em nhằm mua bán người, bóc lột hoặc lấy mô, bộ phận cơ thể; nghiêm cấm gắn việc nhận nuôi với yêu cầu hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể hoặc can thiệp y tế trái pháp luật.

Đối với Điều 14, Đại biểu đề nghị quy định người đã bị kết án về tội mua bán người, mua bán hoặc chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người không được nhận con nuôi; việc thẩm tra áp dụng với cả hai người trong cặp vợ chồng và những người có vai trò thực tế trong chăm sóc trẻ.

Tại Điều 21, cần xác minh nguồn gốc, danh tính, người thân và sự tự nguyện trong mọi trường hợp có dấu hiệu bất thường. Nếu hồ sơ thiếu nhất quán, có môi giới thúc ép, khoản tiền không minh bạch, yêu cầu đưa trẻ đi gấp hoặc điều kiện liên quan đến can thiệp y tế, cơ quan có thẩm quyền phải tạm dừng giao nhận, bảo đảm an toàn cho trẻ và chuyển thông tin đến cơ quan bảo vệ trẻ em, công an và ngành y tế để xác minh.

Về Điều 23, khi hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi, cần bảo đảm trẻ có nơi ở an toàn, người chăm sóc, được hỗ trợ tâm lý và có cơ chế xem xét độc lập, không để trẻ gánh hậu quả từ hành vi của người lớn hoặc sai sót của cơ quan giải quyết hồ sơ.

Cùng quan tâm đến quyền và sự an toàn của trẻ, đại biểu Nguyễn Thị Sửu (TP. Huế) cho rằng cần bảo đảm tiếng nói, nguyện vọng của trẻ thực sự được tôn trọng trong quá trình đồng ý và lựa chọn gia đình nhận nuôi.

Đại biểu đồng tình với quy định tại khoản 1 Điều 20 về việc xem xét ý kiến theo độ tuổi, khả năng nhận thức và mức độ trưởng thành của trẻ; trẻ từ đủ 7 tuổi trở lên phải có sự đồng ý. Tuy nhiên, Đại biểu cho rằng văn bản có chữ ký đồng ý chưa đủ chứng minh trẻ thực sự tự nguyện. Việc lấy ý kiến cần được thực hiện trực tiếp, riêng tư, phù hợp với độ tuổi, khả năng giao tiếp và hoàn cảnh tâm lý của trẻ.

Đối với trẻ có dấu hiệu bị tác động, ép buộc hoặc có nhu cầu chăm sóc đặc thù, cần có người làm công tác xã hội hoặc người có chuyên môn phù hợp tham gia hỗ trợ. Đại biểu cũng đề nghị làm rõ tư cách, căn cứ đại diện của người ký văn bản đồng ý tại cơ sở trợ giúp xã hội…

Làm rõ hệ quả pháp lý, quyền thừa kế và trách nhiệm bảo vệ trẻ

Góp ý về hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi tại Điều 26, đại biểu Lê Thị Ngọc Linh (tỉnh Cà Mau) đề nghị làm rõ quyền thừa kế giữa con nuôi với cha mẹ đẻ sau khi việc nuôi con nuôi được xác lập.

Theo Đại biểu, khoản 2 Điều 26 quy định chấm dứt một số quyền, nghĩa vụ giữa cha mẹ đẻ và con đã được cho làm con nuôi nhưng chưa làm rõ hệ quả đối với quyền thừa kế. Trong khi đó, Điều 651 và Điều 653 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về quan hệ thừa kế giữa con nuôi, cha mẹ nuôi và cha mẹ đẻ. Điều này có thể dẫn đến cách hiểu khác nhau khi giải quyết tranh chấp phân chia tài sản.

Đại biểu đề nghị quy định rõ hệ quả thừa kế theo từng hình thức nuôi con nuôi. Trường hợp xác lập đầy đủ quan hệ cha mẹ nuôi và con nuôi cần làm rõ việc chấm dứt quan hệ thừa kế với gia đình gốc; trường hợp nhận nuôi trong phạm vi gia đình nhưng vẫn duy trì quan hệ với gia đình gốc cần có cơ chế bảo đảm quyền thừa kế phù hợp.

Đồng thời, cần làm rõ thời điểm phát sinh hệ quả pháp lý, phạm vi quyền thừa kế được duy trì hoặc chấm dứt và cách xử lý trường hợp một người có nhiều căn cứ hưởng thừa kế đối với cùng một di sản.

Về bảo vệ trẻ em sau khi được nhận làm con nuôi ở nước ngoài, Đại biểu đề nghị xác định rõ đầu mối tiếp nhận thông tin, trách nhiệm phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước về con nuôi, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài và tổ chức con nuôi nước ngoài khi phát hiện trẻ bị bạo lực, xâm hại, bỏ mặc hoặc không được bảo đảm điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng.

Đồng thời, cần quy định thời hạn thông báo, trách nhiệm phản hồi, theo dõi kết quả xử lý và hỗ trợ bảo vệ trẻ khi cần thiết.

Thùy Linh