Nghị quyết 79 và yêu cầu nâng cao năng lực quản trị kinh tế nhà nước

Sau gần bốn thập niên Đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng về tăng trưởng, hội nhập và nâng cao đời sống nhân dân. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy những giới hạn của mô hình phát triển dựa nhiều vào mở rộng nguồn lực, trong khi hiệu quả sử dụng các nguồn lực đó, đặc biệt là nguồn lực do Nhà nước nắm giữ và quản lý, chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 79 không chỉ đặt ra những mục tiêu mới đối với kinh tế nhà nước, mà quan trọng hơn, đặt ra một yêu cầu mang tính then chốt: nâng cao năng lực quản trị kinh tế nhà nước để các nguồn lực quốc gia thực sự trở thành động lực phát triển, mang tính dẫn dắt.

Vấn đề cốt lõi vì vậy không chỉ là "làm gì", mà là "làm như thế nào" để Nghị quyết đi vào cuộc sống, tạo ra những chuyển biến thực chất và những bước phát triển đột phá cho đất nước.

Những điểm mới cơ bản của Nghị quyết 79 và yêu cầu đặt ra đối với quản trị

Nghị quyết 79 thể hiện nhiều điểm mới trong cách tiếp cận phát triển kinh tế nhà nước. Trước hết, kinh tế nhà nước được nhìn nhận theo nghĩa rộng hơn, gắn với toàn bộ các nguồn lực do Nhà nước quản lý và đại diện chủ sở hữu, thay vì chỉ giới hạn trong khu vực doanh nghiệp nhà nước.

Cách tiếp cận này phản ánh một nhận thức ngày càng rõ ràng rằng sức mạnh kinh tế nhà nước không chỉ nằm ở số lượng hay quy mô doanh nghiệp, mà nằm ở chất lượng quản lý, sử dụng và bảo toàn vốn và các nguồn lực quốc gia.

Bên cạnh đó, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với hiệu quả. Vai trò ấy không còn được hiểu một cách giản đơn là bao trùm hay thay thế các thành phần kinh tế khác, mà gắn với nhiệm vụ ổn định kinh tế vĩ mô, dẫn dắt phát triển và tạo nền tảng cho toàn bộ nền kinh tế vận hành thông suốt. Điều này hàm ý rằng vai trò chủ đạo chỉ có thể được khẳng định thông qua năng lực quản trị và điều hành hiệu quả, chứ không phải bằng mệnh lệnh hành chính hay ưu thế hình thức.

Đặc biệt, Nghị quyết 79 đặt yêu cầu chống thất thoát, lãng phí nguồn lực ở vị trí trung tâm. Đây không chỉ là vấn đề kỷ luật tài chính, mà là vấn đề chất lượng quản trị. Lãng phí nguồn lực, dù xảy ra trong đầu tư, quản lý tài sản hay vận hành bộ máy, đều trực tiếp làm suy giảm năng lực phát triển của nền kinh tế.

Những điểm mới nêu trên cho thấy một điều rất rõ: thách thức lớn nhất không nằm ở mục tiêu, mà nằm ở năng lực quản trị kinh tế nhà nước.

Nâng cao năng lực quản trị kinh tế nhà nước - yêu cầu mang tính quyết định

Trong giai đoạn phát triển mới, kinh tế nhà nước không thể phát huy vai trò của mình bằng cách mở rộng quy mô một cách đơn thuần. Điều quyết định là nâng cấp năng lực quản trị, từ tư duy, thể chế đến cách thức tổ chức thực hiện.

Từ nhấn mạnh "vai trò" sang xây dựng "năng lực dẫn dắt". Trước đây, khi nền kinh tế còn trong giai đoạn chuyển đổi, việc nhấn mạnh vai trò của kinh tế nhà nước có ý nghĩa quan trọng trong việc ổn định và định hình hệ thống. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, vai trò đó chỉ có thể được khẳng định thông qua năng lực dẫn dắt thực chất: dẫn dắt về thể chế, về cấu trúc phát triển, về tiêu chuẩn quản trị và về khả năng tạo niềm tin cho thị trường.

Điều này đòi hỏi kinh tế nhà nước phải vận hành dựa trên những nguyên tắc của quản trị hiện đại, trong đó hiệu quả, minh bạch và trách nhiệm giải trình là những trụ cột không thể thiếu. Vai trò chủ đạo, vì vậy, không còn là một mệnh đề mang tính tuyên bố, mà phải được chứng minh bằng kết quả và giá trị tạo ra cho nền kinh tế.

Quản trị theo mục tiêu và kết quả thay cho quản lý theo quy trình. Một chuyển dịch quan trọng mà Nghị quyết 79 hàm ý là chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản trị theo mục tiêu và kết quả. Trong nhiều trường hợp, việc tuân thủ đầy đủ quy trình vẫn chưa đủ để bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực. Ngược lại, không ít nguồn lực được phân bổ đúng quy định nhưng không tạo ra giá trị tương xứng, thậm chí gây lãng phí.

Quản trị theo mục tiêu đòi hỏi mỗi quyết định phân bổ nguồn lực phải trả lời được câu hỏi: mục tiêu phát triển cụ thể là gì, kết quả mong đợi là gì và tiêu chí đánh giá hiệu quả ra sao. Khi mục tiêu được xác định rõ ràng, việc đo lường, giám sát và điều chỉnh mới trở nên khả thi. Đây chính là nền tảng để kinh tế nhà nước vận hành hiệu quả trong điều kiện nguồn lực có hạn nhưng yêu cầu phát triển ngày càng cao.

Minh bạch và trách nhiệm giải trình như điều kiện của phát triển. Minh bạch và trách nhiệm giải trình không chỉ là yêu cầu về kỷ luật, mà là điều kiện để nâng cao chất lượng quản trị. Minh bạch giúp giảm bất cân xứng thông tin, nâng cao chất lượng quyết định và củng cố niềm tin của xã hội. Trách nhiệm giải trình gắn quyền quyết định với hậu quả kinh tế- xã hội, qua đó thúc đẩy sự thận trọng, sáng tạo và dám chịu trách nhiệm trong điều hành.

Trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh ngày càng gay gắt, một nền kinh tế mà khu vực kinh tế nhà nước vận hành thiếu minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng sẽ khó tạo dựng niềm tin cho các nhà đầu tư và cho chính các thành phần kinh tế khác trong nước.

Đưa Nghị quyết 79 vào cuộc sống: những yêu cầu cụ thể đối với quản trị và điều hành

Để Nghị quyết 79 thực sự đi vào cuộc sống và tạo ra bước phát triển đột phá, vấn đề then chốt không chỉ nằm ở việc quán triệt đầy đủ chủ trương, mà còn ở khả năng chuyển hóa các định hướng của Nghị quyết thành năng lực quản trị và điều hành cụ thể. Nói cách khác, chất lượng thực thi Nghị quyết 79 phụ thuộc trực tiếp vào việc nâng cao năng lực quản trị kinh tế nhà nước trong toàn bộ chuỗi từ xác định mục tiêu, phân bổ nguồn lực, tổ chức thực hiện đến giám sát và đánh giá kết quả.

Trước hết, cần làm rõ mục tiêu của từng công cụ và nguồn lực kinh tế nhà nước. Nghị quyết 79 nhấn mạnh vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước gắn với hiệu quả, ổn định và dẫn dắt phát triển. Điều đó đòi hỏi mỗi công cụ và nguồn lực kinh tế nhà nước phải được đặt trong một mục tiêu phát triển cụ thể, rõ ràng và có thể đánh giá được. Đầu tư công không chỉ nhằm giải ngân vốn, mà phải hướng tới tạo dựng kết cấu hạ tầng then chốt, dẫn dắt không gian phát triển và kích hoạt các nguồn lực xã hội. Doanh nghiệp nhà nước cần được xác định rõ vai trò trong những lĩnh vực thiết yếu, chiến lược hoặc có tác động lan tỏa lớn, tránh tình trạng dàn trải và cạnh tranh không cần thiết với khu vực tư nhân. Tài sản công cần được quản lý và khai thác theo hướng tạo ra giá trị gia tăng lâu dài cho xã hội, thay vì chỉ dừng lại ở việc bảo toàn hình thức.

Thực tiễn cho thấy, khi mục tiêu sử dụng nguồn lực không rõ ràng, việc đánh giá hiệu quả dễ trở nên hình thức, kéo theo nguy cơ lãng phí và thất thoát. Ngược lại, mục tiêu rõ ràng không chỉ là cơ sở để phân bổ nguồn lực hợp lý, mà còn là nền tảng để tăng cường trách nhiệm giải trình và nâng cao chất lượng quản trị theo đúng tinh thần Nghị quyết 79.

Thứ hai, cần đổi mới cách phân bổ và sử dụng nguồn lực nhà nước theo hướng dựa trên mục tiêu và kết quả. Nghị quyết 79 đặt yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực như một nguyên tắc xuyên suốt, điều đó đòi hỏi phải từng bước chuyển từ cách phân bổ dựa trên tiền lệ, thói quen hay cơ chế xin- cho sang phân bổ dựa trên mục tiêu phát triển và kết quả đầu ra. Đây không phải là sự thay đổi về đường lối, mà còn là sự đổi mới về phương thức quản trị, phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường và quản trị hiện đại.

Phân bổ nguồn lực gắn với kết quả sẽ tạo động lực cho các chủ thể sử dụng nguồn lực một cách tiết kiệm và hiệu quả hơn, đồng thời giúp Nhà nước tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực có tác động lan tỏa lớn, đóng góp thiết thực cho ổn định và phát triển kinh tế- xã hội.

Thứ ba, cần tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu đối với các nguồn lực kinh tế. Nghị quyết 79 hàm ý rất rõ yêu cầu này như một điều kiện để nâng cao hiệu quả và tính chuyên nghiệp trong quản trị kinh tế nhà nước. Việc không phân định rạch ròi hai chức năng dễ dẫn tới can thiệp hành chính vào hoạt động kinh tế, làm mờ trách nhiệm, giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực và gia tăng rủi ro xung đột lợi ích.

Tách bạch chức năng không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực nhà nước, mà còn là cơ sở quan trọng để tăng cường minh bạch, chuẩn hóa trách nhiệm và xây dựng một môi trường quản trị phù hợp với các chuẩn mực hiện đại mà Nghị quyết 79 hướng tới.

Thứ tư, cần tăng cường kỷ luật trong quản lý kinh tế nhà nước theo hướng phòng ngừa và hỗ trợ phát triển. Nghị quyết 79 đặt yêu cầu chống thất thoát, lãng phí ở vị trí trung tâm, song kỷ luật không nên được hiểu đơn thuần là xử lý sai phạm sau khi sự việc đã xảy ra. Một cơ chế kỷ luật hiệu quả cần hướng tới phòng ngừa rủi ro ngay từ khâu thiết kế chính sách và tổ chức thực hiện, đồng thời tạo không gian an toàn để khuyến khích đổi mới, sáng tạo và tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Cuối cùng, cần xây dựng văn hóa quản trị và sử dụng nguồn lực công có trách nhiệm. Nâng cao năng lực quản trị không chỉ là vấn đề thể chế hay quy trình, mà còn là vấn đề văn hóa. Văn hóa quản trị coi mỗi đồng vốn, mỗi tài sản công là nguồn lực quý giá của quốc gia, là mồ hôi và công sức của nhân dân, chính là nền tảng bền vững nhất để tinh thần của Nghị quyết 79 được hiện thực hóa trong đời sống kinh tế- xã hội.

Nghị quyết 79 và cơ hội nâng cấp năng lực quản trị quốc gia

Nghị quyết 79-NQ/TW không chỉ đặt ra những yêu cầu mới đối với phát triển kinh tế nhà nước, mà quan trọng hơn, mở ra một cơ hội chiến lược để nâng cấp năng lực quản trị quốc gia. Khi năng lực quản trị được nâng cao, kinh tế nhà nước sẽ không còn được đo bằng vai trò hình thức hay quy mô nguồn lực, mà bằng khả năng dẫn dắt, kiến tạo và tạo dựng niềm tin cho toàn bộ nền kinh tế.

Thực hiện Nghị quyết 79, vì vậy, không đơn thuần là triển khai một chủ trương phát triển kinh tế nhà nước, mà là một quá trình tự làm mới năng lực quản trị của Nhà nước, từ tư duy điều hành, cách thức phân bổ nguồn lực đến trách nhiệm giải trình và chuẩn mực hành vi công vụ. Đây chính là chìa khóa để mỗi quyết định sử dụng nguồn lực công tạo ra giá trị gia tăng cao hơn, mỗi chính sách phát triển phát huy tác động lan tỏa mạnh mẽ hơn.

Nâng cao năng lực quản trị kinh tế nhà nước, vì vậy, không chỉ nhằm hiện thực hóa Nghị quyết 79, mà còn là điều kiện then chốt để đất nước tạo ra những bước phát triển đột phá trong giai đoạn mới, khi chất lượng quản trị quyết định tốc độ phát triển, chiều sâu tăng trưởng và tính bền vững.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng