Thống nhất sách giáo khoa: Tạo nền tảng chung, bảo đảm linh hoạt trong lớp học

Từ năm học 2026 – 2027, việc lựa chọn một bộ sách giáo khoa thống nhất trên phạm vi toàn quốc đánh dấu bước điều chỉnh quan trọng trong tổ chức thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông mới. Trong bối cảnh đó, vấn đề đặt ra không còn là "có hay không" một bộ sách chung, mà là làm thế nào để bộ sách ấy vừa tạo được chuẩn mực thống nhất, vừa đủ linh hoạt để đáp ứng thực tiễn đa dạng của lớp học.

Nhìn từ lớp học: Sách giáo khoa cần đủ linh hoạt

Nhìn từ thực tiễn giảng dạy, giáo viên cho rằng tiểu học là cấp học đặt nền móng cho tư duy và nhân cách, vì vậy sách giáo khoa cần được thiết kế theo hướng tinh gọn nội dung, giảm tính hàn lâm, tập trung vào những kiến thức cơ bản, thiết yếu, phù hợp với học sinh ở mọi vùng miền.

Theo cô giáo Nguyễn Ngọc Mai (Trường Tiểu học Đông Thái, Hà Nội), sách giáo khoa cần gắn với phương pháp dạy học hiện đại, tăng cường trải nghiệm, trò chơi hóa, giúp học sinh "học mà chơi, chơi mà học", giảm áp lực trong mỗi tiết học. Đồng thời, hệ thống học liệu đi kèm phải đồng bộ, hình thức sinh động, tích hợp công nghệ số như mã QR, bài tập tương tác, vừa hỗ trợ giáo viên tổ chức lớp học, vừa tạo điều kiện để phụ huynh đồng hành cùng con.

Ở bậc trung học cơ sở, giáo viên Nguyễn Thị Hải Yến (Trường THCS Trưng Vương, Hà Nội) cho rằng việc sử dụng một bộ sách giáo khoa chung mang lại lợi ích rõ rệt cho đội ngũ giáo viên. Khi làm việc trên một nền tảng học liệu thống nhất, giáo viên dễ dàng chia sẻ kinh nghiệm, phương pháp dạy học giữa các địa phương, từ đó linh hoạt vận dụng vào bài giảng. Điều quan trọng là nội dung sách vẫn phải bám sát chương trình, lựa chọn ngữ liệu gần gũi, cấu trúc khoa học, tạo điều kiện để học sinh phát triển năng lực và kỹ năng.

Nhìn từ chính sách: Thống nhất nhưng không "đồng nhất"

Những chia sẻ từ giáo viên cho thấy, điều họ quan tâm không nằm ở việc "một hay nhiều bộ sách", mà ở cách bộ sách đó được thiết kế và sử dụng trong thực tế lớp học.

Từ góc độ hoạch định chính sách, các chuyên gia nhấn mạnh cần nhìn chủ trương một bộ sách giáo khoa thống nhất trong tinh thần tiếp nối, không phải phủ định nguyên tắc "một chương trình, nhiều bộ sách" đã được Quốc hội thông qua.

Theo TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến, "thống nhất" không đồng nghĩa với "duy nhất" hay quay lại mô hình sách giáo khoa cứng nhắc. Chương trình giáo dục phổ thông mới được xây dựng theo hướng mở, bên cạnh các nội dung cốt lõi bắt buộc trên toàn quốc, vẫn dành không gian cho địa phương, nhà trường và giáo viên chủ động bổ sung, vận dụng phù hợp với điều kiện thực tiễn. Trong cách tiếp cận đó, bộ sách giáo khoa thống nhất được xác định là nền tảng tham chiếu chung về chất lượng, hỗ trợ dạy học, chứ không thu hẹp quyền tự chủ chuyên môn hay không gian sáng tạo của giáo viên. 

Tạo chuẩn chung cho tổ chức dạy và học

Ở tầm quản lý, việc thống nhất một bộ sách giáo khoa không chỉ xuất phát từ cân nhắc chuyên môn, mà còn gắn với yêu cầu tổ chức và điều phối toàn hệ thống giáo dục theo hướng đồng bộ, ổn định và có khả năng kiểm soát rủi ro.

Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, PGS.TS Nguyễn Văn Tùng, Thành viên Hội đồng thành viên Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, cho rằng bộ sách giáo khoa thống nhất là công cụ quan trọng để Nhà nước thực hiện vai trò điều phối trung tâm: bảo đảm an ninh sách giáo khoa, hạn chế rủi ro về pháp lý, bản quyền và nguy cơ đứt gãy nguồn cung. Cách tiếp cận này phù hợp với tinh thần Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, trong đó nhấn mạnh vai trò kiến tạo của Nhà nước trong những lĩnh vực then chốt.

Khi nền tảng học liệu được thống nhất, công tác chỉ đạo chuyên môn – từ xây dựng kế hoạch dạy học, tổ chức tập huấn giáo viên đến kiểm tra, đánh giá – có điều kiện triển khai đồng bộ, giảm phân tán và tăng hiệu quả. 

Định vị lại vai trò của sách giáo khoa

Một điểm xuyên suốt trong triển khai bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống là định vị lại vai trò của sách giáo khoa. Sách không còn là "chuẩn mực duy nhất" để dạy và học, mà là công cụ hỗ trợ giáo viên tổ chức hoạt động học tập theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học.

Các bài học được thiết kế gắn với tình huống đời sống, tăng cường trải nghiệm và vận dụng, qua đó khắc phục hạn chế của lối học thiên về ghi nhớ. Khi nội dung và cách tiếp cận được thống nhất, việc đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá có cơ sở liên thông rõ ràng hơn, góp phần giữ ổn định chuẩn chuyên môn trong toàn hệ thống, đồng thời giảm áp lực cho giáo viên trong quá trình triển khai.

Việc triển khai thống nhất một bộ sách giáo khoa trên phạm vi toàn quốc cũng tạo ra lợi thế quy mô rõ rệt, giúp tối ưu chi phí sản xuất, in ấn, vận chuyển và phát hành – những yếu tố tác động trực tiếp đến giá bán.

Theo đại diện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, nhờ sản lượng phát hành lớn, giá bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống đã được điều chỉnh giảm gần 10% trong năm 2024 và tiếp tục có dư địa giảm thêm từ năm học 2026–2027, khi việc triển khai đi vào ổn định. Mức giá thấp hơn đến từ hiệu quả kinh tế theo quy mô, không phải từ việc cắt giảm chất lượng nội dung hay hình thức sách. 

Ổn định để đổi mới bền vững

Ở góc nhìn dài hạn, việc thống nhất một bộ sách giáo khoa được kỳ vọng tạo ra sự ổn định cần thiết cho quá trình triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới. Khi nền tảng học liệu không còn biến động lớn, giáo viên và học sinh có điều kiện tập trung nhiều hơn vào đổi mới phương pháp dạy – học, thay vì phải liên tục thích nghi với những khác biệt giữa các bộ sách.

Sự ổn định này không nhằm "đóng khung" giáo dục, mà để đổi mới diễn ra thực chất và bền vững hơn. Từ đó, Kết nối tri thức với cuộc sống không chỉ là tên gọi của một bộ sách giáo khoa, mà là cách tiếp cận nhằm tổ chức lại mối quan hệ giữa chương trình, sách giáo khoa và thực tiễn giảng dạy, hướng tới mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng học tập của người học và hiệu quả vận hành của toàn hệ thống giáo dục. 

Thu Trang