In bài viết

Tôm Việt Nam trước bài toán giảm giá thành và giữ thị trường

(Chinhphu.vn) - Nuôi được nhiều tôm chưa chắc đã có lãi. Giá thành cao, dịch bệnh và thị trường xuất khẩu biến động đang đặt ngành tôm Việt Nam trước yêu cầu thay đổi cách sản xuất, từ ao nuôi đến đơn hàng xuất khẩu.

22/11/2026 11:34
Tôm Việt Nam trước bài toán giảm giá thành và giữ thị trường - Ảnh 1.

Ông Phùng Đức Tiến, Chủ tịch Hội Thủy sản Việt Nam: Ngành tôm phải cạnh tranh bằng chất lượng, hiệu quả thay vì chỉ chạy theo sản lượng - Ảnh: Trọng Linh 

Sáng 22/11, tại Cà Mau, Cục Thủy sản và Kiểm ngư phối hợp với UBND tỉnh Cà Mau và Hội Thủy sản Việt Nam tổ chức Diễn đàn Tôm Việt Nam 2026 với chủ đề “Định vị ngành tôm Việt Nam - Giải pháp khoa học công nghệ, liên kết chuỗi và phát triển thị trường bền vững”, hoạt động trong khuôn khổ Festival Tôm Cà Mau lần thứ II.

Theo các chuyên gia, năng suất cao chưa hẳn đã mang lại lợi nhuận tốt cho người nuôi tôm, muốn đánh giá đúng hiệu quả sản xuất phải tính đủ chi phí con giống, thức ăn, điện, xử lý môi trường, vốn đầu tư và cả những vụ nuôi không đạt kết quả như mong đợi. Điều quan trọng không chỉ là thu hoạch được bao nhiêu tôm, mà còn là người nuôi thực sự thu được bao nhiêu lợi nhuận.

Sản lượng tăng, lợi nhuận chưa chắc tăng

Phát biểu tại diễn đàn, ông Phùng Đức Tiến, Chủ tịch Hội Thủy sản Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết xuất khẩu tôm 10 tháng năm 2026 đạt khoảng 4,21 tỷ USD, tăng 8,8% so với cùng kỳ, đóng góp khoảng 40% kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nước.

Theo ông Tiến, tăng sản lượng và kim ngạch chưa đồng nghĩa với hiệu quả kinh tế. Giá thành cao, chất lượng giống chưa đồng đều, dịch bệnh và liên kết thiếu bền vững vẫn là những điểm nghẽn. Khách hàng ngày càng quan tâm đến an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và môi trường.

Ông cho rằng định vị ngành tôm không phải tìm thêm khẩu hiệu, mà phải làm rõ lợi thế và tháo vướng mắc thực tế. Tôm thẻ chân trắng cần giảm giá thành, nâng tỷ lệ nuôi thành công; tôm sú nên phát huy lợi thế sinh thái để có sản phẩm khác biệt, giá trị cao.

Ông Phạm Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Thủy sản Việt Nam, cảnh báo tôm Việt Nam bất lợi về chi phí so với những nước xuất khẩu lớn như Ecuador, Ấn Độ. Khi các đối thủ tiếp tục tăng sản lượng, Việt Nam cần phát huy thế mạnh chế biến và các mô hình nuôi sinh thái.

Nuôi năng suất cao, vì sao vẫn có thể thua lỗ?

Ông Trình Trung Phi, Phó Tổng Giám đốc Kỹ thuật Tập đoàn Thủy sản Việt Úc nhìn nhận, tiến bộ về giống, ao lót bạt và nuôi nhiều giai đoạn đã giúp tăng sản lượng tôm thẻ chân trắng. Nhưng vài ao đạt năng suất cao chưa nói lên hiệu quả của cả vùng nuôi.

Theo ông Trình Trung Phi, bệnh vi bào tử trùng EHP, đang là một trong những mối lo của người nuôi tôm, tuy bệnh không làm tôm chết hàng loạt nhưng khiến tôm chậm lớn, kích thước không đồng đều, kéo dài thời gian nuôi và làm tăng chi phí sản xuất.

Ông Phi đề xuất kiểm soát nguy cơ từ con giống, nước cấp đến ao nuôi; lựa chọn giống theo điều kiện vùng nuôi, quản lý sức khỏe tôm và xử lý chất thải. Công nghệ tuần hoàn, ít thay nước hay tự động hóa cũng cần được đánh giá qua nhiều vụ sản xuất, căn cứ chi phí cho mỗi kilôgam tôm bán được, không chỉ dựa vào mức đầu tư hoặc năng suất trình diễn.

Doanh nghiệp đề nghị theo dõi tỷ lệ ao đạt kế hoạch, tỷ lệ sống, hệ số sử dụng thức ăn, giá thành và lợi nhuận thực tế. Quan trọng là phải tính cả chi phí những vụ thất bại, thay vì chỉ lấy kết quả của những ao thắng lợi để đánh giá công nghệ.

Tôm Việt Nam trước bài toán giảm giá thành và giữ thị trường - Ảnh 2.

Diễn đàn Tôm Việt Nam 2026 đặt ra bài toán giảm giá thành, nâng lợi nhuận cho người nuôi và giữ vững thị trường xuất khẩu - Ảnh: Hữu Tùng

Lợi thế từ rừng ngập mặn và những cánh đồng lúa

Trong khi nuôi thâm canh tìm cách giảm chi phí, hai mô hình tôm - lúa và tôm - rừng lại có lợi thế riêng về nguồn gốc sinh thái, tham luận của ông Phan Thanh Lâm và ông Lê Văn Trúc, Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam nhìn nhận.

Theo nhóm nghiên cứu, toàn vùng có khoảng 200.000 ha tôm - lúa và 60.000-82.000 ha tôm - rừng. Các mô hình sử dụng ít đầu vào và có lợi thế về nguồn gốc sinh thái.

Tuy nhiên, sản xuất còn phân tán, chất lượng giống và thủy lợi chưa đồng đều; việc duy trì chứng nhận quốc tế, truy xuất nguồn gốc tốn kém với nhiều hộ nhỏ. Người nuôi cũng chưa phải lúc nào được hưởng rõ phần giá trị tăng thêm từ sản phẩm sinh thái.

Nhóm nghiên cứu đề nghị cải thiện giống, thủy lợi và tổ chức vùng nuôi. Doanh nghiệp cần chia sẻ chi phí chứng nhận, có chính sách thu mua phù hợp để người dân có lợi ích khi giữ rừng, duy trì canh tác thuận thiên.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau nêu rõ, địa phương có vùng nuôi rộng lớn, hệ thống doanh nghiệp chế biến và những mô hình tôm - rừng, tôm - lúa giàu tiềm năng. Song lợi thế diện tích chỉ thực sự có ý nghĩa khi chuyển thành lợi nhuận cho người nuôi và giá trị cho doanh nghiệp.

Qua khảo sát tại Ecuador và Diễn đàn Tôm toàn cầu ở Hà Lan, tỉnh Cà Mau nhận thấy cần nâng năng lực quản trị giống, dịch bệnh, môi trường và chi phí, đồng thời chọn cách làm phù hợp với những vùng nuôi nhỏ lẻ.

Muốn bán được tôm, phải biết thị trường cần gì?

Đưa ra góc nhìn từ thị trường, bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, kim ngạch xuất khẩu tôm 10 tháng năm 2026 đạt 4.2 tỷ USD, tăng 8,8%, nhưng tăng trưởng giữa các thị trường rất khác nhau.

Trong cùng kỳ, xuất khẩu sang Trung Quốc và Hồng Kông tăng 30,1%, trong khi Hoa Kỳ giảm 19,5%, EU giảm 3,9%. Theo VASEP, các thị trường còn yêu cầu chặt hơn về dư lượng, kích cỡ, trọng lượng, hồ sơ truy xuất và cách thức tổ chức sản xuất.

VASEP cũng đưa ra kịch bản thận trọng, dự báo xuất khẩu tôm năm 2027 ở mức 4,4 tỷ USD khi thị trường Hoa Kỳ, EU phục hồi chậm và rủi ro thương mại, vận chuyển còn lớn. Tuy nhiên, đây là dự báo của hiệp hội, khác với mục tiêu kế hoạch của ngành.

Theo bà Hằng, việc cần làm là nối đơn hàng với kế hoạch vùng nuôi. Nhà nhập khẩu chia sẻ nhu cầu, nhà máy phối hợp hợp tác xã tính lịch thả giống, cỡ thu hoạch và sản lượng. Hợp đồng phải rõ tiêu chuẩn chất lượng, công thức giá và cách xử lý khi thị trường thay đổi.

Về lâu dài, vùng nuôi cần ghi chép đầy đủ, kiểm soát dư lượng và chi phí; doanh nghiệp tăng chế biến sâu để nâng giá trị sản phẩm.

Các ý kiến tại diễn đàn cùng hướng đến mục tiêu nâng tỷ lệ nuôi thành công, giảm giá thành và bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định cho chế biến, xuất khẩu. Khi kiểm soát tốt chi phí sản xuất, chủ động đáp ứng nhu cầu thị trường và nâng cao chất lượng sản phẩm, ngành tôm Việt Nam sẽ có thêm lợi thế cạnh tranh, giữ vững thị trường và phát triển bền vững.

Lê Sơn