Cán bộ cấp xã trong bộ máy mới - Bài 1: Đầu mối giảm xuống, việc xã tăng lên

Một vị trí việc làm, năm phần việc thực thi

Sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, công việc của chị Võ Thị Lệ Hiền, chuyên viên Phòng Kinh tế, hạ tầng và đô thị thuộc UBND xã Trung Hiệp, tỉnh Vĩnh Long, thay đổi gần như hoàn toàn. Trước đây chị phụ trách một lĩnh vực, còn hiện nay phải đảm nhiệm năm lĩnh vực và đều là những phần việc trước đó chị chưa trực tiếp xử lý.

Ngay cả ở lĩnh vực gần với chuyên ngành được đào tạo, thực tế cũng đặt ra không ít điều phải cập nhật lại. Chị Hiền tốt nghiệp ngành Phát triển nông thôn, nhưng khi được giao phụ trách nông thôn mới vẫn bỡ ngỡ trước hệ thống chỉ tiêu, quy trình, biểu mẫu, hồ sơ minh chứng và yêu cầu phối hợp giữa nhiều bộ phận.

Có lúc chị phải rà hồ sơ nông thôn mới, lúc khác xử lý phản ánh của người dân về mùi hôi trong chăn nuôi, rồi lại hướng dẫn chủ thể OCOP hoàn thiện hồ sơ về bao bì, nhãn hàng hóa, truy xuất nguồn gốc và các minh chứng liên quan. Những phần việc khác nhau ấy giờ cùng nằm trên bàn của một chuyên viên cấp xã.

Theo chị Hiền, sau sắp xếp, nhiều cán bộ chuyên môn ở xã phải phụ trách từ ba lĩnh vực trở lên. Khối lượng công việc lớn, thêm các nhiệm vụ phát sinh và yêu cầu báo cáo gấp khiến cán bộ thường xuyên phải làm cả thứ Bảy, Chủ nhật hoặc ngoài giờ hành chính.

Khi tổ chức bộ máy thay đổi, tính chất công việc ở cấp xã cũng thay đổi theo, một phần đáng kể nhiệm vụ trước đây được xử lý qua cấp trung gian nay được đưa về cơ sở.

Tại Cần Thơ, báo cáo sơ kết một năm vận hành chính quyền địa phương hai cấp cho biết Thành phố triển khai phương châm “một người làm nhiều việc”, nhưng phải đi cùng với phân công rõ ràng và trách nhiệm cụ thể theo từng vị trí việc làm. Cách bố trí này nhằm sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực trong điều kiện khối lượng công việc tăng, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát để tránh quá tải hoặc buông lỏng quản lý.

Từ nhóm công việc của chị Hiền có thể thấy rõ thực tế: Tầng nấc trung gian giảm đi, nhưng công việc không mất đi; thay vào đó, nhiều phần việc đang dịch chuyển xuống nơi trực tiếp tiếp xúc với người dân.

Gần 1.600 nhiệm vụ về cấp xã

Thực tế ở An Giang cho thấy khá rõ quy mô của sự dịch chuyển này. Theo báo cáo của UBND tỉnh, sau khi không còn cấp huyện và thực hiện mạnh phân cấp, phân quyền, đến thời điểm báo cáo có gần 1.600 nhiệm vụ được giao về cấp xã giải quyết.

Cùng với nhiệm vụ tăng lên, quy mô của một số đơn vị hành chính cấp xã cũng thay đổi rất lớn. Phường Rạch Giá sau sắp xếp có hơn 260.000 dân, tạo áp lực đáng kể đối với các lĩnh vực đất đai, xây dựng, tư pháp, tài chính và giải quyết thủ tục hành chính. Báo cáo của tỉnh cũng chỉ ra tình trạng quá tải, lúng túng ở một bộ phận cán bộ khi địa bàn mở rộng và thẩm quyền tăng lên.

Những con số này cho thấy “việc xã tăng lên” không còn chỉ là cảm nhận của người trực tiếp làm việc ở cơ sở. Khi không còn cấp huyện, nhiều nhiệm vụ trước đây được xử lý qua một tầng nấc trung gian nay phải được tổ chức lại theo một tuyến ngắn hơn, đồng nghĩa với việc cấp xã phải chủ động hơn trong tiếp nhận, tham mưu, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả.

TS. Nguyễn Thị Tuyết Mai, Học viện Chính trị khu vực IV phân tích, sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã và tổ chức chính quyền theo mô hình mới không chỉ là điều chỉnh địa giới hay sắp xếp tổ chức bộ máy, mà còn là sự chuyển đổi về phương thức quản trị địa phương. Khi quy mô dân số, diện tích và phạm vi quản lý lớn hơn, yêu cầu điều hành, phối hợp và tổ chức thực hiện nhiệm vụ cũng cao hơn.

Sự dịch chuyển ấy đồng thời mở ra dư địa để cơ sở chủ động hơn. Báo cáo của thành phố Cần Thơ cho biết, Thành phố giao thêm thẩm quyền cho cấp xã trong giải quyết thủ tục hành chính, quản lý ngân sách và đầu tư quy mô nhỏ, đồng thời đặt yêu cầu phân cấp phải đi cùng kiểm tra, giám sát nhằm bảo đảm quyền được giao gắn với trách nhiệm.

Bởi vậy, câu chuyện không chỉ nằm ở số lượng nhiệm vụ được chuyển xuống. Khi quyền chủ động lớn hơn thì trách nhiệm cũng trực tiếp hơn; một hồ sơ chậm, một việc đất đai ách tắc hay một thủ tục chưa rõ đều hiện ra ngay ở cấp chính quyền gần dân nhất.

Xã rộng 271 km² và một không gian quản lý khác

Nếu số lượng nhiệm vụ phản ánh sức ép về công việc, thì sự thay đổi về diện tích và quy mô dân cư lại cho thấy một thách thức khác: Không gian mà cán bộ cấp xã phải bao quát đã rộng hơn và phức tạp hơn trước.

Tại Cà Mau, sau sắp xếp, xã Đất Mũi có diện tích tự nhiên 271,39 km², hơn 9 lần diện tích phường Bạc Liêu. Với đặc thù sông nước, ven biển và dân cư phân tán, một đầu mối cấp xã phải bao quát địa bàn rộng như vậy cũng đồng nghĩa với yêu cầu lớn hơn trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ, nắm tình hình và bảo đảm người dân ở xa trung tâm vẫn tiếp cận được dịch vụ công.

Cùng trong tỉnh Cà Mau, nhưng xã Đầm Dơi cho thấy một dạng áp lực khác. Cấp xã mới có diện tích 96,2 km², dân số 38.419 người; khối lượng hồ sơ hành chính trung bình gần 450 hồ sơ mỗi tháng, cao hơn các xã lân cận thuộc địa bàn huyện Đầm Dơi cũ từ 100 đến 200 hồ sơ/tháng.

Diện tích rộng và hồ sơ nhiều tưởng như là hai câu chuyện riêng, nhưng đều gặp nhau ở một điểm: Cấp xã sau sắp xếp không chỉ lớn hơn trên bản đồ hành chính mà còn phải xử lý đồng thời nhiều mối quan hệ kinh tế, xã hội, dân cư và hành chính trong một phạm vi rộng hơn trước.

ThS. Bùi Thị Kim Trúc, Học viện Chính trị khu vực IV cho rằng, sự thay đổi không gian quản lý sau sáp nhập không chỉ làm thay đổi diện tích, dân số và cơ cấu kinh tế - xã hội, mà còn đặt ra yêu cầu mới đối với hoạt động quản lý nhà nước và điều hành của chính quyền cơ sở. Theo bà, trong một không gian hành chính rộng và đa dạng hơn, cách quản lý chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và sự quen thuộc với địa bàn như trước khó có thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu mới.

Theo đó, điều quan trọng không phải đi sâu vào việc người cán bộ phải có thêm những năng lực gì, mà là nhận diện một thực tế: Khi địa bàn, nhiệm vụ và trách nhiệm cùng mở rộng, cách vận hành cấp xã không thể giữ nguyên như trước.

Hiệu quả của việc sắp xếp vì thế cũng không thể chỉ nhìn ở số đầu mối đã giảm. Điều người dân cảm nhận rõ hơn cả vẫn là quãng đường đi làm thủ tục có thuận lợi hơn không, hồ sơ có được xử lý đúng hạn không và những vướng mắc phát sinh tại cơ sở có được giải quyết ngay từ nơi gần dân nhất hay không.

Thước đo cuối cùng - Giải quyết việc dân

Tại xã Nguyễn Phích, tỉnh Cà Mau, những con số từ thực tiễn cho thấy một lát cắt khác của bộ máy cấp xã sau sắp xếp.

Theo khảo sát của ThS. Lê Hoàng Nam, Trung tâm Chính trị xã Nguyễn Phích, trong năm 2025, Trung tâm Hành chính công xã tiếp nhận 4.325 hồ sơ thủ tục hành chính, tỉ lệ giải quyết đúng hạn đạt 98,6%. Chính quyền địa phương đồng thời tổ chức 12 cuộc đối thoại trực tiếp nhằm lắng nghe tâm tư, nguyện vọng và xử lý những khó khăn, vướng mắc phát sinh từ cơ sở.

Cũng theo kết quả khảo sát được ông Lê Hoàng Nam dẫn lại, mức độ hài lòng của người dân đối với hoạt động của chính quyền địa phương đạt khoảng 96%. Con số này không có nghĩa mọi khó khăn sau sắp xếp đã được giải quyết, nhưng cho thấy một yêu cầu rất cụ thể: Dù tổ chức, địa giới, nhân sự và phương thức vận hành đều thay đổi, công việc của người dân vẫn phải được bảo đảm liên tục và không thể bị gián đoạn.

ThS. Châu Hồng Nhiên, Trường Chính trị tỉnh Cà Mau cho rằng, cấp xã là nơi người dân tiếp xúc thường xuyên nhất với bộ máy công quyền, vì vậy chất lượng cải cách hành chính, chuyển đổi số hay giải quyết thủ tục không thể chỉ đo bằng văn bản chỉ đạo mà phải được kiểm chứng qua chất lượng phục vụ và sự hài lòng của nhân dân. Theo bà Nhiên, cũng chính từ những việc rất cụ thể hằng ngày ở cấp xã mà niềm tin của người dân đối với Đảng và Nhà nước tiếp tục được củng cố và nâng cao.

Nhìn từ góc độ ấy, việc tinh gọn bộ máy không nhằm để một cấp chính quyền phải gánh thêm công việc một cách cơ học, mà hướng tới một hệ thống gọn hơn, trách nhiệm rõ hơn và quá trình giải quyết công việc đến gần người dân hơn, hiệu quả hơn.

Từ việc một chuyên viên trước đây phụ trách một lĩnh vực thành năm lĩnh vực ở xã Trung Hiệp; gần 1.600 nhiệm vụ được giao về cấp xã ở An Giang; một xã Đất Mũi rộng hơn 271 km² hay hàng nghìn hồ sơ được giải quyết ở Nguyễn Phích là những lát cắt rất khác nhau, nhưng cùng phản ánh một thay đổi: Cấp xã đang mang một trọng lượng mới trong hệ thống chính quyền địa phương hai cấp.

Tinh gọn đầu mối mới là bước đầu. Khi công việc, thẩm quyền và trách nhiệm đã dịch chuyển mạnh về cấp xã, chất lượng của chính quyền hai cấp sẽ ngày càng được kiểm chứng qua chính những cán bộ trực tiếp giải quyết việc dân. Nhưng để “gánh” được vai trò mới ấy, tiêu chuẩn “đủ người, đủ bằng cấp” đã đủ hay chưa? Đó là câu hỏi đặt ra khi nhìn vào năng lực thực thi của cán bộ cấp xã hôm nay.

Lê Sơn

Bài 2: Cán bộ cấp xã trong bộ máy mới - Từ 'đủ tiêu chuẩn' sang 'làm được việc'