Chiến dịch 500 ngày đêm: Công nghệ ADN thế hệ mới mở thêm hy vọng tìm lại tên cho các liệt sĩ

Thực hiện Chương trình hoạt động của Ban Chỉ đạo Quốc gia 515 giai đoạn 2026-2030 và "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2027), Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam được giao nhiều nhiệm vụ trọng tâm nhằm ứng dụng khoa học công nghệ phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ.

Theo GS.TS. Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Viện Hàn lâm được giao thực hiện giám định ADN hài cốt liệt sĩ theo địa bàn phân công; nghiên cứu, phát triển công nghệ giám định ADN thế hệ mới NGS-SNP; tham gia xây dựng quy chuẩn, tiêu chuẩn và Ngân hàng Gen thân nhân liệt sĩ; phối hợp xây dựng kế hoạch lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa có thông tin; đồng thời tham gia xây dựng quy trình số hóa thông tin và nâng cấp cơ sở dữ liệu quốc gia về liệt sĩ kết nối với cơ sở dữ liệu dân cư.

Theo lãnh đạo Viện Hàn lâm, với trách nhiệm của cơ quan nghiên cứu khoa học hàng đầu cả nước, việc ứng dụng những thành tựu khoa học tiên tiến vào giám định hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị quan trọng mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc.

Những năm qua, Viện Hàn lâm đã chủ động nghiên cứu, tiếp cận và từng bước làm chủ các công nghệ di truyền tiên tiến trên thế giới. Thông qua hợp tác với Chính phủ Hoa Kỳ và Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), các nhà khoa học Việt Nam đã tiếp nhận, thử nghiệm và phát triển công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích SNP, tạo bước đột phá so với phương pháp giám định ADN ty thể truyền thống.

Đặc biệt, thông qua Dự án ODA về nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh, các nhà khoa học không chỉ tiếp nhận công nghệ mà còn từng bước làm chủ toàn bộ quy trình kỹ thuật, từ khai quật, xử lý, tách chiết các mẫu xương khó đến phân tích dữ liệu di truyền và đối khớp huyết thống theo tiêu chuẩn quốc tế.

Kết quả thực tế cho thấy công nghệ mới đã mang lại nhiều tín hiệu tích cực. Năm 2025, quy trình giám định ADN bằng công nghệ NGS-SNP được áp dụng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng). Kết quả cho thấy 54 trong số 58 mẫu hài cốt được tách chiết thành công ADN và thu được dữ liệu SNP đủ điều kiện để đối sánh, đạt tỷ lệ 93%. 

Từ cơ sở dữ liệu này, các nhà khoa học đã đối sánh thành công với thân nhân của 14 gia đình liệt sĩ và xác định danh tính, trao kết quả giám định cho hai gia đình liệt sĩ.

Theo TS. Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, trước đây, phương pháp giám định truyền thống chủ yếu dựa trên các chỉ thị STR hoặc ADN ty thể. Mặc dù đã mang lại nhiều kết quả quan trọng, nhưng hiệu quả giảm đáng kể đối với các mẫu hài cốt đã chôn cất hàng chục năm do ADN bị phân mảnh, phân hủy nghiêm trọng hoặc tồn tại với hàm lượng rất thấp.

Trong khi đó, công nghệ NGS-SNP có thể phân tích đồng thời hàng nghìn chỉ thị SNP trên toàn bộ hệ gen từ lượng ADN rất nhỏ và bị tổn thương nặng, qua đó nâng cao đáng kể khả năng xác định quan hệ huyết thống, kể cả khi chỉ còn thân nhân ở các thế hệ xa. Công nghệ này cũng có độ chính xác cao, khả năng tự động hóa lớn và phù hợp với định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quy mô quốc gia.

Nhiều thách thức trong xác định danh tính liệt sĩ

Theo các nhà khoa học, khó khăn lớn nhất hiện nay là chất lượng ADN trong hài cốt thường bị suy giảm nghiêm trọng do tác động của thời gian, điều kiện thổ nhưỡng, nhiệt độ, độ ẩm và vi sinh vật. Nhiều mẫu chỉ còn những đoạn ADN rất ngắn hoặc chứa nhiều tạp chất gây cản trở quá trình phân tích.

Bên cạnh đó, mỗi mẫu hài cốt có mức độ bảo tồn khác nhau nên phải áp dụng quy trình xử lý riêng. Điều này đòi hỏi đội ngũ chuyên gia có trình độ cao, hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại cùng quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt để bảo đảm kết quả giám định chính xác và khách quan.

Một thách thức khác là số lượng thân nhân trực hệ của nhiều liệt sĩ ngày càng ít do thời gian đã kéo dài qua nhiều thế hệ. Vì vậy, việc thu thập mẫu ADN thân nhân, chuẩn hóa thông tin phả hệ và xây dựng Ngân hàng Gen quy mô lớn được coi là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả đối sánh.

Ngân hàng Gen chỉ phát huy hiệu quả khi có dữ liệu đủ lớn, chất lượng cao và được cập nhật thường xuyên. Cùng với đó, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo và các thuật toán phân tích dữ liệu lớn sẽ giúp rút ngắn thời gian đối sánh, nâng cao khả năng xác định danh tính liệt sĩ trong tương lai.

Làm chủ công nghệ để tri ân những người đã hy sinh

Để nâng cao tỉ lệ xác định danh tính, Trung tâm Giám định ADN đang kết hợp nhiều phương pháp giám định, đặc biệt ưu tiên ứng dụng công nghệ NGS-SNP đối với các mẫu khó, đồng thời tiếp tục tối ưu quy trình tách chiết ADN, mở rộng thu thập mẫu thân nhân và hoàn thiện cơ sở dữ liệu ADN.

Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cũng sẽ tiếp tục mở rộng hợp tác quốc tế, cập nhật các thành tựu khoa học mới, xây dựng kế hoạch đào tạo và chuyển giao công nghệ tới bốn cơ sở giám định ADN được Chính phủ giao nhiệm vụ, góp phần đáp ứng yêu cầu của "Chiến dịch 500 ngày đêm" và mục tiêu xác định ngày càng nhiều hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Theo GS.TS. Chu Hoàng Hà, mỗi kết quả giám định thành công không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn là sự tri ân đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Đằng sau mỗi mẫu hài cốt là sự chờ đợi của một gia đình suốt nhiều thập kỷ. Chính ý nghĩa nhân văn đó là động lực để các nhà khoa học không ngừng nghiên cứu, hoàn thiện công nghệ, góp phần làm sáng tỏ lịch sử, khép lại nỗi đau còn dang dở của thân nhân liệt sĩ và thực hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc.

Thu Giang