Phát triển bưu chính số dựa trên dữ liệu, quản lý bưu gửi theo mức độ rủi ro

Sáng 18/8, tại Hà Nội, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội nghị truyền thông chính sách đối với dự án Luật Bưu chính (sửa đổi).

Phát biểu tại hội nghị, bà Nguyễn Thị Thu Trang, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, Hội nghị nhằm giới thiệu những nội dung cơ bản, điểm mới và định hướng chính sách của dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), đồng thời lắng nghe ý kiến góp ý của chuyên gia, hiệp hội, doanh nghiệp và các cơ quan liên quan để tiếp tục hoàn thiện hồ sơ dự án Luật trước khi trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2026.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Trang, công tác truyền thông chính sách cần được triển khai chủ động, kịp thời ngay từ giai đoạn đề xuất và xây dựng chính sách. Đây không chỉ là yêu cầu của quy trình xây dựng pháp luật mà còn là giải pháp quan trọng nhằm tạo sự đồng thuận xã hội, tiếp thu đầy đủ ý kiến của cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và người dân, qua đó nâng cao chất lượng, tính khả thi và hiệu quả của văn bản sau khi được ban hành.

Thị trường bưu chính đã thay đổi căn bản

Trình bày các nội dung chính của dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi), ông Lã Hoàng Trung, Vụ trưởng Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, lĩnh vực bưu chính đang đứng trước những thay đổi rất căn bản. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng một hành lang pháp lý phù hợp với sự phát triển nhanh chóng của thị trường và yêu cầu quản lý trong giai đoạn mới.

Theo ông Lã Hoàng Trung, sự thay đổi của thị trường bưu chính có thể khái quát trên 4 phương diện.

Thứ nhất, từ một thị trường chủ yếu là thư tín, bưu chính đã chuyển mạnh sang dòng gói, kiện hàng hóa, đặc biệt là hàng hóa phục vụ thương mại điện tử.

Thứ hai, từ dịch vụ chuyển phát truyền thống, bưu chính đang từng bước trở thành hạ tầng kết nối số - vật lý của nền kinh tế.

Thứ ba, phương thức quản lý đang chuyển từ cấp phép, tiền kiểm sang đăng ký, công khai, hậu kiểm.

Thứ tư, với quy mô bưu gửi ngày càng lớn, phương thức quản lý không thể tiếp tục dựa vào kiểm soát đồng loạt mà phải chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.

Quy mô thị trường hiện nay đã vượt xa khuôn khổ được thiết kế từ năm 2010. Năm 2025, sản lượng bưu gửi đạt khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, cao hơn 12 lần so với năm 2010; doanh thu dịch vụ bưu chính đạt khoảng 87.000 tỷ đồng. Đặc biệt, hơn 90% sản lượng hiện nay là gói, kiện hàng hóa.

Ông Lã Hoàng Trung cho rằng thực tiễn này đặt ra yêu cầu phải sửa đổi các quy định hiện hành về phạm vi điều chỉnh của Luật, dịch vụ bưu chính công ích, quản lý doanh nghiệp, cấp phép hoạt động, chuyển đổi số, dữ liệu bưu chính, bảo đảm an toàn, an ninh và ứng dụng công nghệ mới.

4 chính sách trọng tâm

Từ những thay đổi của thị trường, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) được xây dựng trên cơ sở 4 chính sách trọng tâm theo Nghị quyết số 129/NQ-CP ngày 17/5/2026 của Chính phủ.

Một là, xác định dịch vụ bưu chính theo bản chất hoạt động.

Dự thảo xác định dịch vụ bưu chính gồm chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát và các công đoạn gắn trực tiếp với từng bưu gửi như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả; đồng thời loại trừ vận tải, kho bãi và logistics độc lập.

Hai là, mở rộng dịch vụ bưu chính phổ cập từ thư sang thư và gói, kiện hàng hóa, đồng thời hoàn thiện cơ chế mạng bưu chính công cộng, KT1, điểm phục vụ đa năng và đặt hàng doanh nghiệp được chỉ định.

Ba là, phát triển bưu chính thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và nền kinh tế số, với cơ chế hỗ trợ, đầu tư, duy trì mạng công cộng và huy động mạng khi cần thiết.

Bốn là, phát triển bưu chính số dựa trên dữ liệu, định danh, truy vết bưu gửi và quản lý bưu gửi, thông tin người gửi theo mức độ rủi ro.

Chuyển từ phát hiện vi phạm sang phòng ngừa theo rủi ro

Ông Lê Văn Chung, Vụ Bưu chính (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho hay, một trong những điểm mới đáng chú ý của dự thảo là phương thức bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính.

Theo dự thảo, mỗi bưu gửi được gắn một mã nhận dạng duy nhất trong hệ thống của doanh nghiệp bưu chính từ thời điểm chấp nhận và được duy trì trong suốt quá trình cung cấp dịch vụ. Mã định danh được sử dụng để theo dõi, quản lý và truy vết qua các công đoạn chấp nhận, chia chọn, vận chuyển và phát.

Đây được xác định là nền tảng dữ liệu để liên kết bưu gửi với toàn bộ hành trình nghiệp vụ, phục vụ truy vết khi xảy ra sự cố hoặc xuất hiện dấu hiệu vi phạm.

Dự thảo đồng thời yêu cầu doanh nghiệp bảo đảm an toàn bưu gửi từ thời điểm chấp nhận đến khi phát, không để xảy ra mất, thất lạc, hư hỏng hoặc bị xâm phạm trái pháp luật.

Đối với an ninh bưu chính, doanh nghiệp phải áp dụng các biện pháp phù hợp với mức độ rủi ro và quy mô hoạt động để phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm. Việc phối hợp với cơ quan nhà nước phải đúng thẩm quyền, mục đích và phạm vi cần thiết, hạn chế ảnh hưởng không cần thiết đến hoạt động bình thường của dịch vụ.

Như vậy, thay vì tập trung vào việc kiểm tra, phát hiện vi phạm trên diện rộng, dự thảo hướng tới phòng ngừa dựa trên dữ liệu, định danh, truy vết và mức độ rủi ro.

Đây cũng là sự thay đổi phù hợp với thực tế khi bưu chính đã trở thành một hạ tầng quan trọng của thương mại điện tử và nền kinh tế số, với quy mô hàng tỷ bưu gửi mỗi năm.

Thu Giang