Trao quyền thực chất cho địa phương

Mỗi địa phương một cách làm, cùng hướng tới mục tiêu phát triển bền vững

Là địa phương có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao, Tuyên Quang xác định chương trình mới là một trong những nhiệm vụ chính trị trọng tâm của giai đoạn 2026-2030.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đỗ Hùng Đức cho biết, ngay sau khi chương trình được phê duyệt, tỉnh đã khẩn trương hoàn thiện hệ thống văn bản chỉ đạo, phân loại địa bàn, kiện toàn Ban Chỉ đạo và cụ thể hóa các quy định của Trung ương bằng nhiều nghị quyết của HĐND tỉnh.

Song song với việc hoàn thiện thể chế, địa phương cũng tập trung bố trí và lồng ghép các nguồn lực để thúc đẩy xây dựng nông thôn mới. Sáu tháng đầu năm 2026, Tuyên Quang có thêm một sản phẩm OCOP đạt 5 sao, nâng tổng số sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên lên 357 sản phẩm.

Ở lĩnh vực giảm nghèo, tỉnh đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều khoảng 3,5% trong năm 2026; riêng các xã có tỷ lệ hộ nghèo trên 20% sẽ giảm từ 4-6%. Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, địa phương phấn đấu đưa 5 xã và 76 thôn ra khỏi diện đặc biệt khó khăn ngay trong năm đầu triển khai chương trình.

Theo ông Đỗ Hùng Đức, những khó khăn lớn nhất hiện nay vẫn là tiến độ một số dự án còn chậm, tỷ lệ giải ngân vốn chuyển tiếp chưa đạt yêu cầu và năng lực tổ chức thực hiện giữa các địa phương còn chưa đồng đều. Vì vậy, tỉnh kiến nghị Trung ương tiếp tục đơn giản hóa thủ tục, tăng cường đào tạo cho cán bộ trực tiếp triển khai chương trình ở cơ sở và sớm giao kế hoạch vốn ngay từ đầu kỳ để địa phương chủ động hơn trong triển khai.

Nếu Tuyên Quang tập trung vào nâng cao chất lượng giảm nghèo thì Quảng Ninh lựa chọn cách tiếp cận dựa trên phân nhóm địa bàn.

Qua rà soát, tỉnh hiện có 22 xã và 2 đặc khu thuộc phạm vi chương trình, trong đó một số địa phương đã đạt từ 70-90% các tiêu chí nông thôn mới. Trên cơ sở đánh giá hiện trạng, tỉnh xây dựng lộ trình cụ thể cho từng nhóm xã, đồng thời đặt mục tiêu hoàn thành chương trình trước kế hoạch chung một năm, vào năm 2029.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh Nguyễn Văn Công cho biết tỉnh dự kiến dành khoảng 9.785 tỷ đồng cho chương trình trong giai đoạn 2026-2030, riêng năm 2026 đã bố trí khoảng 2.400 tỷ đồng để các xã, phường triển khai ngay các nhiệm vụ.

Không chỉ đầu tư hạ tầng, Quảng Ninh còn hướng tới xây dựng mô hình "nông thôn mới hiện đại", đồng thời ban hành chính sách đặc thù nhằm phát triển các vùng sản xuất tập trung, thúc đẩy OCOP gắn với du lịch nông thôn, qua đó rút ngắn khoảng cách thu nhập giữa miền núi với đồng bằng và giữa nông thôn với đô thị.

Cùng chung quyết tâm nhưng với điều kiện xuất phát khác nhau, Quảng Trị lựa chọn cách làm thận trọng, phù hợp với khả năng nguồn lực của địa phương. Tỉnh đã hoàn thành việc thành lập Ban Chỉ đạo các chương trình mục tiêu quốc gia từ cấp tỉnh đến 100% cấp xã, đồng thời xây dựng mô hình cơ quan tham mưu theo hướng chuyên nghiệp, liên ngành nhằm đáp ứng yêu cầu điều hành khi các chương trình mục tiêu quốc gia được tích hợp.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lê Văn Bảo, Quảng Trị đặt mục tiêu đến năm 2030 có 60% số xã đạt chuẩn nông thôn mới; riêng năm 2026 phấn đấu có thêm 14 xã đạt chuẩn và triển khai thí điểm 2 xã nông thôn mới hiện đại. "Đây là mục tiêu khiêm tốn nhưng phù hợp với điều kiện thực tế và khả năng cân đối nguồn lực của địa phương", ông nói.

Bên cạnh kết quả bước đầu, Quảng Trị cũng chỉ rõ những vướng mắc đang cản trở tiến độ thực hiện chương trình. Việc triển khai đồng thời với quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy chính quyền địa phương 2 cấp khiến khối lượng công việc tăng lên đáng kể, từ chuyển giao hồ sơ, dự án, nguồn vốn đến xác định lại đối tượng thụ hưởng. Trong khi đó, các dự án hỗ trợ sinh kế, phát triển sản xuất vẫn còn nhiều thủ tục phức tạp, đặc biệt là khâu liên kết sản xuất, quản lý tài sản sau hỗ trợ và thanh quyết toán vốn.

Một khó khăn khác là bộ tiêu chí nông thôn mới giai đoạn mới đặt ra yêu cầu cao hơn về môi trường, hạ tầng số, thôn thông minh và ứng dụng công nghệ. Với những địa phương miền núi, biên giới có xuất phát điểm thấp, đây là áp lực không nhỏ nếu không có thêm nguồn lực đầu tư và hướng dẫn kịp thời từ Trung ương.

Thay đổi trong cách quản trị

Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn nhận định, dù là chương trình có sự chuẩn bị về cơ chế, chính sách khá bài bản và sớm nhất trong các chương trình mục tiêu quốc gia, song tiến độ giải ngân vẫn còn chậm hơn so với giải ngân chung về đầu tư.

Để đẩy nhanh tiến độ thực hiện giải ngân trong 6 tháng cuối năm của chương trình, ông đề nghị các bộ chủ quản (Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Bộ Dân tộc và Tôn giáo) khẩn trương rà soát, bổ sung những nội dung hướng dẫn còn thiếu hay những nội dung quy định còn mâu thuẫn, đồng thời thường xuyên theo dõi, đôn đốc tiến độ giải ngân.

Đối với địa phương, cần nhanh chóng ban hành các nguyên tắc, tiêu chí phân bổ vốn, chủ động hoàn thiện cơ chế thuộc thẩm quyền và ưu tiên những dự án thực sự hiệu quả, tránh dàn trải nguồn lực.

Liên quan đến kiến nghị giao vốn sớm, lãnh đạo Bộ Tài chính cho biết kế hoạch phân bổ vốn sẽ được báo cáo Thủ tướng Chính phủ trước ngày 10/7 để các địa phương chủ động triển khai.

Ở góc độ cơ quan chủ trì chương trình, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh, điểm cốt lõi của chương trình tích hợp không phải là Trung ương quyết định địa phương làm gì, mà là trao quyền chủ động tối đa cho địa phương.

Theo ông, tổng nguồn lực của chương trình lên tới khoảng 423.000 tỷ đồng, trong đó ngân sách Trung ương khoảng 123.000 tỷ đồng và ngân sách địa phương khoảng 300.000 tỷ đồng.

Ông Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng nhiều địa phương mong muốn giảm tỷ lệ vốn đối ứng hoặc tăng thêm vốn Trung ương là điều dễ chia sẻ. Tuy nhiên, cơ cấu nguồn lực của chương trình đã được Quốc hội quyết định và khó có thể điều chỉnh. Trong trường hợp các chương trình khác còn dư nguồn vốn, Chính phủ sẽ nghiên cứu khả năng bổ sung nếu điều kiện cho phép.

Điểm nhấn đáng chú ý nhất, theo lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, là cơ chế điều hành mới sẽ thay đổi hoàn toàn tư duy quản lý, theo tinh thần "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm".

Sau khi được giao tổng nguồn vốn trung hạn, địa phương sẽ chủ động quyết định phân bổ cho từng xã, từng dự án, từng nhiệm vụ theo đúng nhu cầu thực tế. Trung ương không can thiệp vào việc phân bổ cụ thể mà tập trung kiểm tra kết quả cuối cùng.

"Địa phương quyết định đầu tư vào đâu, phân cấp cho cấp xã như thế nào là quyền của địa phương. Trung ương chỉ đánh giá bằng kết quả đầu ra", ông Hiệp nhấn mạnh.

Để phục vụ công tác quản lý theo phương thức mới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng nền tảng dữ liệu số thống nhất trên toàn quốc, dự kiến đưa vào vận hành từ cuối tháng 8 hoặc đầu tháng 9/2026. Hệ thống sẽ kết nối dữ liệu từ Trung ương đến cấp xã, theo dõi tiến độ, giải ngân, kết quả thực hiện và các chỉ số đánh giá (KPI).

Nhìn tổng thể, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026 - 2030 không chỉ là sự hợp nhất về nguồn lực mà còn là sự thay đổi trong cách quản trị.

Từ tư duy quản lý theo đầu vào, chương trình chuyển sang đánh giá bằng kết quả đầu ra; từ cơ chế xin - cho chuyển sang trao quyền chủ động nhiều hơn cho địa phương; từ cách làm dàn trải sang ưu tiên những địa bàn đặc biệt khó khăn và những dự án tạo sinh kế bền vững.

Sơn Hào