Đề án 1 triệu ha lúa: Khi chính quyền cấp xã trở thành 'nhạc trưởng' trên cánh đồng

Xã đầu tiên kích hoạt Đề án từ cơ sở

Chiều 14/7, UBND xã Định Mỹ tổ chức Hội nghị công bố quyết định thành lập Ban Chỉ đạo thực hiện Đề án 1 triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Đây là xã đầu tiên của tỉnh An Giang thành lập Ban Chỉ đạo thực hiện Đề án, đánh dấu bước chuyển từ chủ trương sang tổ chức thực hiện ngay tại cấp cơ sở.

Phát biểu tại hội nghị, Chủ tịch UBND xã Định Mỹ Lê Hiền Hòa khẳng định, Đề án 1 triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp là chủ trương quan trọng của Chính phủ nhằm tái cơ cấu ngành hàng lúa gạo theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững; góp phần nâng cao giá trị gia tăng, tăng thu nhập cho người trồng lúa, giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo ông Lê Hiền Hòa, việc triển khai Đề án không chỉ mở ra cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo mà còn thúc đẩy liên kết sản xuất, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, cơ giới hóa và xây dựng chuỗi giá trị bền vững từ sản xuất đến tiêu thụ. Đây cũng là tiền đề quan trọng để xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại và nông dân văn minh.

Chủ tịch UBND xã Định Mỹ cho rằng, để hiện thực hóa mục tiêu này cần sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các ngành chuyên môn, doanh nghiệp, hợp tác xã, các tổ chức khoa học và đặc biệt là sự đồng thuận, tham gia tích cực của người nông dân. Việc thành lập Ban Chỉ đạo chính là bước khởi đầu để thống nhất mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp, thể hiện quyết tâm xây dựng nền sản xuất lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp, thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng đến tăng trưởng xanh.

Mục tiêu không chỉ là mở rộng diện tích

Theo kế hoạch hành động của Ban Chỉ đạo, đến năm 2030 xã Định Mỹ sẽ phát triển từ 2.000-3.000 ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Ngay trong năm 2026, địa phương triển khai 500 ha, phấn đấu 100% diện tích tham gia được liên kết sản xuất và tiêu thụ; lượng giống gieo sạ sử dụng từ 70-100 kg/ha; trên 30% lượng rơm rạ được thu gom tái sử dụng; giảm tối thiểu 20-25% phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật; giảm trên 10% lượng phát thải khí nhà kính; tỉ lệ cơ giới hóa đồng bộ đạt trên 30%; giá trị gia tăng chuỗi ngành hàng tăng tối thiểu 10%.

Đến năm 2030, cùng với việc mở rộng diện tích lên 2.000-3.000 ha, địa phương đặt mục tiêu 100% diện tích tham gia được liên kết sản xuất và tiêu thụ; lượng giống gieo sạ còn 70 kg/ha; trên 70% lượng rơm rạ được thu gom tái sử dụng; giảm tối thiểu 30% phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật; giảm trên 10% phát thải khí nhà kính; 100% diện tích được cấp mã số vùng trồng và áp dụng quy trình canh tác bền vững; tỉ lệ cơ giới hóa đồng bộ đạt trên 70%; giá trị gia tăng chuỗi ngành hàng lúa gạo tăng tối thiểu 40%. So với giai đoạn đầu triển khai, nhiều chỉ tiêu được nâng lên đáng kể, cho thấy mục tiêu của Đề án không chỉ là mở rộng diện tích mà còn nâng cao chất lượng và hiệu quả của toàn bộ chuỗi sản xuất.

Một điểm mới trong mô hình triển khai tại Định Mỹ là Ban Chỉ đạo có sự tham gia của doanh nghiệp. Theo kế hoạch, doanh nghiệp sẽ phối hợp tập huấn kỹ thuật cho nông dân và hợp tác xã; cung cấp giống, vật tư nông nghiệp, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật; đồng thời ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm với giá ổn định đối với các hộ tham gia Đề án. Cách tổ chức này hướng tới hình thành mối liên kết chặt chẽ ngay từ đầu giữa chính quyền, doanh nghiệp và người sản xuất, thay vì chỉ hỗ trợ ở từng khâu riêng lẻ.

Lộc Trời đề xuất mô hình liên kết mới

Phát biểu tại hội nghị, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Lộc Trời Huỳnh Văn Thòn cho rằng, việc thành lập Ban Chỉ đạo cấp xã không chỉ mang ý nghĩa hoàn thiện bộ máy tổ chức mà còn là bước khởi đầu quan trọng để đưa chủ trương lớn của Chính phủ đi vào từng cánh đồng, từng hợp tác xã và từng hộ nông dân.

Theo ông Huỳnh Văn Thòn, khi Ban Chỉ đạo cấp xã được hình thành, có Tổ giúp việc và có sự tham gia của các cơ quan chuyên môn, lực lượng khuyến nông, các đoàn thể, hợp tác xã, tổ hợp tác cùng doanh nghiệp, Đề án sẽ không còn dừng lại ở văn bản mà có người điều hành, có người theo dõi và có lực lượng đồng hành với nông dân để tháo gỡ từng vấn đề cụ thể phát sinh trên đồng ruộng.

Ông cho rằng ngành lúa gạo Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mới. Nếu trước đây giá trị của cánh đồng chủ yếu được đo bằng sản lượng thì hiện nay hạt gạo còn được đánh giá qua chất lượng, quy trình canh tác, khả năng truy xuất nguồn gốc, mức phát thải, thương hiệu và thu nhập thực tế của người nông dân. Vì vậy, mỗi cánh đồng cần được nhìn nhận như một không gian sản xuất đa giá trị, nơi hội tụ sản xuất, dịch vụ, công nghệ, dữ liệu và trách nhiệm với môi trường, tạo nền tảng để hạt gạo Việt Nam chinh phục những thị trường có yêu cầu cao hơn.

Cánh đồng phải tạo ra nhiều giá trị hơn hạt lúa

Theo ông Huỳnh Văn Thòn, trên nền tảng dự án chuỗi sản xuất gạo bền vững quy mô 100.000 hecta đang triển khai, doanh nghiệp đề xuất hai mô hình liên kết để hiện thực hóa mục tiêu của Đề án.

Thứ nhất là mô hình liên kết "3 nhà", gồm Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp. Trong đó, Nhà nước tạo cơ chế, định hướng và điều phối; nhà khoa học chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, đào tạo và cung cấp nền tảng công nghệ; doanh nghiệp tiếp nhận, tổ chức triển khai và đưa khoa học công nghệ vào thực tiễn sản xuất.

Thứ hai là mô hình hợp tác "5 thành tố" trong chuỗi giá trị. Chính quyền địa phương giữ vai trò điều hành và kết nối; doanh nghiệp nông nghiệp tổ chức vùng nguyên liệu, cung ứng vật tư, thu mua và chế biến; nông dân và hợp tác xã trực tiếp sản xuất theo quy trình; ngân hàng cung cấp nguồn vốn phù hợp với chu kỳ sản xuất; doanh nghiệp công nghệ và hệ thống phân phối tham gia bảo đảm truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và đầu ra thị trường. Theo ông Huỳnh Văn Thòn, chỉ khi các thành tố này cùng chia sẻ trách nhiệm thì người nông dân mới yên tâm thay đổi phương thức canh tác và tham gia chuỗi liên kết lâu dài.

Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Lộc Trời cho rằng điều quan trọng nhất là tổ chức được quy trình sản xuất ngay trên đồng ruộng, từ quy hoạch vùng nguyên liệu, lựa chọn nông dân tham gia, ký kết hợp đồng liên kết, tập huấn kỹ thuật, cung ứng giống và vật tư đến quản lý mùa vụ, ứng dụng nhật ký canh tác điện tử, tổ chức thu hoạch, thu mua và thanh quyết toán. Khi mỗi khâu đều được thực hiện rõ ràng và đồng bộ, niềm tin trong chuỗi liên kết sẽ từng bước được hình thành.

Ông cũng cho biết lực lượng "3 cùng" của Lộc Trời sẽ tiếp tục bám sát đồng ruộng, phối hợp với cán bộ khuyến nông địa phương hướng dẫn nông dân thực hiện quy trình canh tác, sử dụng nhật ký điện tử và ghi nhận dữ liệu mùa vụ. Những dữ liệu này không nhằm tạo thêm thủ tục cho người nông dân mà là cơ sở để chứng minh quy trình sản xuất, nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc, tăng giá trị hạt gạo và tạo niềm tin cho thị trường.

Về lâu dài, Lộc Trời mong muốn cùng các địa phương xây dựng những cánh đồng ứng dụng công nghệ số, đưa truy xuất nguồn gốc, cảm biến IoT, drone, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, vệ tinh giám sát cây trồng và dự báo sâu bệnh vào sản xuất phù hợp với điều kiện thực tế; đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu các giống lúa mới thích ứng biến đổi khí hậu, có giá trị dinh dưỡng cao hơn và đáp ứng nhu cầu của thị trường. Mục tiêu của dự án chuỗi sản xuất gạo bền vững quy mô 100.000 hecta là hình thành vùng nguyên liệu có khả năng tạo ra khoảng 700.000 tấn lúa, tương đương khoảng 250.000-280.000 tấn gạo. Tuy nhiên, theo ông Huỳnh Văn Thòn, điều quan trọng hơn là tạo ra hiệu quả thực sự thông qua giảm giống, giảm phân bón, giảm thuốc bảo vệ thực vật, giảm nước tưới, giảm phát thải khí nhà kính và tăng thu nhập cho người trồng lúa.

Để người nông dân thực sự tin và tham gia

Theo ông Huỳnh Văn Thòn, việc thành lập Ban Chỉ đạo và Tổ giúp việc tại cấp xã sẽ tạo đầu mối thống nhất để rà soát vùng sản xuất, tuyên truyền, vận động nông dân, hợp tác xã tham gia Đề án; thúc đẩy áp dụng quy trình canh tác tiên tiến, cơ giới hóa, chuyển đổi số và phát triển liên kết sản xuất-tiêu thụ theo chuỗi giá trị. Đây cũng là vai trò rất thực chất của chính quyền cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Theo ông Huỳnh Văn Thòn, thành công của Đề án sẽ không được đo bằng diện tích đăng ký mà bằng việc người nông dân thực sự thấy chi phí giảm, đầu ra ổn định và thu nhập được cải thiện. Khi những lợi ích đó được chứng minh trên đồng ruộng, niềm tin sẽ được củng cố, hợp tác xã phát triển bền vững hơn và địa phương có thêm nền tảng để xây dựng nền nông nghiệp xanh.

Đồng quan điểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang Trần Thanh Hiệp cho rằng diện tích đăng ký thực hiện Đề án của xã Định Mỹ còn khiêm tốn so với kế hoạch và đề nghị địa phương mạnh dạn mở rộng vùng sản xuất trong thời gian tới. Ông cũng đề nghị xã xây dựng các hợp tác xã nòng cốt để lan tỏa Đề án, giúp người dân thấy rõ lợi ích từ việc giảm lượng giống, giảm phân bón, giảm thuốc bảo vệ thực vật nhưng vẫn nâng cao hiệu quả kinh tế. Theo tính toán sơ bộ, nếu áp dụng đúng quy trình canh tác của Đề án, người nông dân có thể tiết kiệm khoảng 3 triệu đồng/ha.

Ban Chỉ đạo thực hiện Đề án 1 triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh của xã Định Mỹ do Phó Chủ tịch UBND xã Hồ Văn Quí làm Trưởng ban, với sự tham gia của các bộ phận chuyên môn và trưởng các ấp trên địa bàn. 

Việc xã Định Mỹ tiên phong thành lập Ban Chỉ đạo không chỉ mở đầu cho quá trình triển khai Đề án tại An Giang mà còn cho thấy một hướng tiếp cận mới: Đưa vai trò điều phối của chính quyền cấp xã trở thành mắt xích trung tâm trong liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân để chuyển từ mục tiêu sản lượng sang tạo dựng chuỗi giá trị lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp và phát triển bền vững.

Lê Sơn