Khi mỗi cánh rừng có người ‘canh lửa’

Chia sẻ đầy trăn trở của anh Nguyễn Thế Linh, kiểm lâm viên phụ trách địa bàn xã Bản Xèo (Lào Cai) trong cuộc trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ đã phần nào phản ánh rõ nét mức độ căng thẳng của công tác phòng cháy, chữa cháy rừng hiện nay. 

Theo anh Linh, trên địa bàn xã hiện có hơn 1.500 ha rừng có nguy cơ cháy ở mức trung bình, khoảng 1.472 ha rừng có nguy cơ cháy cao, tiềm ẩn bùng phát hỏa hoạn bất cứ lúc nào.

Báo cáo số 3427/BNNMT-LNKL ngày 9/4/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, nắng nóng gay gắt đang bao trùm nhiều khu vực trên cả nước, với nền nhiệt phổ biến từ 36–39 độ C, có nơi vượt 40 độ C. Cháy rừng đã xảy ra tại một số địa phương miền núi phía Bắc như Lai Châu, Điện Biên…

Dưới tác động của biến đổi khí hậu và hiện tượng El Nino, dự báo thời gian tới, nắng nóng còn tiếp tục kéo dài, tập trung ở Bắc Bộ và miền Trung. Nguy cơ cháy rừng vì thế luôn treo lơ lửng, không chỉ đe dọa tài nguyên rừng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân.

Không để lửa vào rừng từ những sơ suất nhỏ nhất

Vừa qua, tại xã Bản Xèo (Lào Cai), các tổ công tác gồm kiểm lâm, công an, quân sự xã đã chia nhau bám các điểm chốt. Những lán tạm được dựng vội bên đường mòn vào rừng, chỉ đủ che nắng, nhưng luôn có người túc trực.

Các chốt di động được lập tại các thôn Ná Ản, Ná Rin, Bản Giàng, Tả Pa Cheo, Séo Pa Cheo, Cán Tỷ. Người dân ra vào rừng đều được nhắc nhở, kiểm tra.

"Chốt không chỉ để kiểm soát mà còn để nói cho bà con hiểu. Nhiều người vẫn có thói quen đốt nương, đốt thực bì, hoặc mang lửa vào rừng mà không lường hết nguy cơ", anh Nguyễn Thế Linh cho biết.

Các khu vực của xã được xác định là vùng trọng điểm nguy cơ cháy rừng gồm: Cán Tỷ, Tả Pa Cheo, Cửa Cải, San Lùng, Séo Pa Cheo, Pờ Sì Ngài, Bản Giàng, Làng Mới, Ná Rin và Tả Lèng.

Toàn xã đã tổ chức ký cam kết phòng cháy, chữa cháy rừng với 110 hộ dân. Những tờ cam kết không dài, nhưng với nhiều người, đó là lời nhắc nhở thường xuyên trong mùa khô.

Ứng trực 24/24

Tại xã Lùng Tám (Tuyên Quang), không khí phòng cháy rừng cũng "căng như dây đàn". Cả 17 thôn đều nằm trong vùng nguy cơ cao.

UBND xã đã yêu cầu Ban Chỉ đạo bảo vệ rừng và phòng cháy chữa cháy rừng của xã, các cơ quan, đơn vị, Ban quản lý thôn và các tổ tuần tra bảo vệ rừng tổ chức trực phòng cháy chữa cháy rừng 24/24 giờ; tăng cường tuần tra, kiểm tra tại các khu vực trọng điểm, có nguy cơ cháy cao; chuẩn bị đầy đủ phương tiện, dụng cụ chữa cháy và huy động Nhân dân phát dọn thực bì, làm đường băng cản lửa - "ranh giới sống còn" khi cháy xảy ra.

Bên cạnh đó, Ban quản lý các thôn được giao chủ động rà soát, kiện toàn lực lượng, chuẩn bị đầy đủ phương tiện, vật tư, sẵn sàng cho công tác phòng cháy, chữa cháy rừng theo phương châm "4 tại chỗ" - chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ.

Cùng với đó, các cán bộ cơ sở đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân nâng cao ý thức bảo vệ rừng, không sử dụng lửa bất cẩn trong và ven rừng, qua đó góp phần giảm thiểu tối đa nguy cơ cháy rừng trên địa bàn.

Lời thề giữ rừng: Khi luật tục trở thành "đường băng cản lửa"

Nếu như các biện pháp hành chính và kỹ thuật là "lá chắn cứng", thì tại địa bàn nằm sâu trong vùng đệm của Vườn Quốc gia Hoàng Liên, một "lá chắn mềm" đặc biệt đang phát huy hiệu quả, đó là luật tục cộng đồng.

Cuối tháng 3 vừa qua, tại thôn Séo Mý Tỷ, xã Tả Van (Lào Cai), Lễ ăn thề bảo vệ rừng được tổ chức trang trọng, thu hút sự tham gia của toàn thể người dân trong thôn. Không chỉ là một nghi thức truyền thống lâu đời của đồng bào Mông, lễ ăn thề còn mang ý nghĩa như một "bản cam kết" cộng đồng, nơi các quy ước bảo vệ rừng được "luật hóa" bằng danh dự và niềm tin.

Séo Mý Tỷ hiện có 122 hộ dân sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc Mông chiếm tới 98%. Đời sống của người dân nơi đây gắn bó mật thiết với rừng, đặc biệt là các tiểu khu 29A, 292B và 286, nơi những cánh rừng không chỉ là nguồn sinh kế mà còn là không gian sinh tồn, văn hóa của cả cộng đồng.

Trong năm 2025, đội bảo vệ rừng của thôn với 17 thành viên đã thực hiện 260 lượt tuần tra, tổ chức 7 cuộc tuyên truyền cho 850 lượt người và đạt 100% hộ dân ký cam kết bảo vệ rừng. Đặc biệt, người dân còn tự đóng góp dựng thêm 52 biển cấm lửa và duy trì trực chốt 24/24 giờ trong mùa khô.

Ông Trần Quốc Nam, Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Hoàng Liên, đánh giá: "Trong bối cảnh thời tiết hanh khô phức tạp, việc người dân tự giác nâng cao ý thức, coi rừng là nguồn sống, là 'lá phổi xanh' của bản làng chính là yếu tố quyết định".

Còn ông Hạng A Tráng, Trưởng thôn Séo Mý Tỷ, khẳng định: "Bà con đã ăn thề thì sẽ làm. Chúng tôi cam kết không để xảy ra vi phạm lâm luật trên địa bàn".

Không dừng lại ở Séo Mý Tỷ, mô hình này cũng được duy trì tại thôn Dền Thàng, đây là vùng lõi của Vườn Quốc gia Hoàng Liên, nơi 100% hộ dân được tuyên truyền, ký cam kết và tham gia tuần tra rừng. Nhờ đó, trong suốt năm 2025 và những tháng đầu năm 2026, địa bàn không xảy ra cháy rừng, tình trạng khai thác lâm sản trái phép giảm rõ rệt.

Giữ rừng từ lòng dân

Có thể thấy một điểm chung, nơi nào người dân thực sự tham gia, nơi đó rừng được giữ.

Những con số về diện tích hay số chốt kiểm soát chỉ là phần nổi. Điều quan trọng hơn là sự thay đổi trong nhận thức, từ chỗ làm theo vận động, sang tự giác gìn giữ. Khi pháp luật đi cùng luật tục, khi cam kết không chỉ nằm trên giấy mà còn gắn với danh dự cộng đồng, công tác bảo vệ rừng có thêm một "tuyến phòng thủ" vững chắc.

Trong bối cảnh nắng nóng cực đoan ngày càng gia tăng, mỗi cánh rừng được giữ lại không chỉ là tài nguyên, mà còn là lá chắn sinh thái cho cả cộng đồng. Và ở những bản làng vùng cao, nơi đồng bào sống dựa vào rừng, thì việc giữ rừng cũng chính là giữ lấy tương lai.

Sơn Hào