Khoa học – Công nghệ với sứ mệnh trụ cột tăng trưởng của đất nước

Cổng Thông tin điện tử Chính phủ đã có cuộc trao đổi với GS.TS. Trần Hồng Thái, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch thường trực Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (Viện Hàn lâm) về vấn đề này.

Mệnh lệnh để khoa học biến ước mơ thành hiện thực

Thưa Giáo sư, Nghị quyết Đại hội XIV đã đề ra hai mục tiêu chiến lược 100 năm ấn tượng nhưng cũng đầy thách thức. Ngành khoa học - công nghệ, đặc biệt là Viện Hàn lâm, chuẩn bị tâm thế và giải pháp gì để tham gia hiện thực hóa các mục tiêu này?

GS. Trần Hồng Thái: Đại hội XIV của Đảng đã xác định rõ để tiệm cận hai mục tiêu chiến lược 100 năm, trong 10 năm tới, nền kinh tế cần đạt tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 10%/năm hoặc cao hơn. Đây là mức tăng trưởng đột phá, song hoàn toàn khả thi nếu chúng ta "phát huy tối đa nội lực, tranh thủ ngoại lực" như Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh, trong đó khoa học – công nghệ giữ vai trò động lực then chốt.

Trong đó, khoa học – công nghệ đã được xác định là trụ cột quan trọng của phát triển kinh tế – xã hội trong kỷ nguyên mới. Sau hơn 80 năm tích lũy nền tảng vững chắc, đây là thời điểm chín muồi để khoa học Việt Nam tiếp thu và làm chủ toàn diện công nghệ mới, phát triển thành công công nghệ Việt Nam, sản phẩm Việt Nam, phục vụ sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.

Tôi có thể nêu một số lĩnh vực cần triển khai ngay.

Thứ nhất, cần phải đẩy mạnh các công nghệ sinh học biển, công nghệ biển, khoáng sản biển để khai thác tối đa lợi thế địa lý với đường bờ biển dài khoảng 3.260km (không kể các đảo) và diện tích biển trên 1 triệu km2.

Thứ hai, ứng dụng khoa học - công nghệ để tăng cường hiệu quả sử dụng đất, phát huy tối đa tiềm năng khí hậu, nâng cao chất lượng giống cây trồng, hiện đại hóa quy trình sản xuất, thu hoạch, bảo quản, chế biến sau thu hoạch, chế biến sâu và kéo dài chuỗi chế biến để nâng cao giá trị sản phẩm nông nghiệp.

Thứ ba, với 14,8 triệu ha rừng (tỷ lệ che phủ 42,03%), chúng ta thực hiện song hành bảo vệ và khai thác kinh tế. Viện Hàn lâm sẽ đẩy mạnh ứng dụng công nghệ như: Dệt may từ tre, trồng dược liệu, nghiên cứu vật liệu mới và nhân rộng thông đỏ giá trị cao. Mục tiêu nhằm thúc đẩy khởi nghiệp và cải thiện sinh kế bền vững cho người dân.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng năng lượng hạt nhân, bảo đảm mọi người dân đều được tiếp cận, và hưởng lợi từ các sản phẩm của ngành năng lượng hạt nhân.

Thứ sáu, chú trọng phát triển kinh tế bay tầm thấp – trụ cột mới cho tăng trưởng và an ninh quốc gia. Viện Hàn lâm sẽ chủ động phấn đấu trong 5 năm tới, trên cơ sở các nghiên cứu đã chuẩn bị về vật liệu, cơ học và chip bán dẫn, làm chủ dây chuyền sản xuất UAV phục vụ nông nghiệp, bảo vệ rừng, phòng chống thiên tai…, góp phần phát triển đất nước. Trước mắt, cần sớm làm chủ sản xuất chip bán dẫn tiến trình trên 90 nm nhằm đưa tỷ lệ nội địa hóa UAV tiệm cận 90%, tạo nền tảng vững chắc để tiến tới sản xuất các thế hệ chip hiện đại ngang tầm thế giới.

Nghị quyết Đại hội XIV đã xác định ra con đường, nhiệm vụ của thế hệ chúng tôi là biến giấc mơ đó thành hiện thực, bằng mồ hôi và trí tuệ của những người con đất Việt. Đó là trách nhiệm và khát vọng của chính những nhà khoa học, những nghiên cứu viên của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Từ kinh nghiệm thực tiễn lãnh đạo tại địa phương và quay trở lại công tác quản lý khoa học, ông nhìn nhận thế nào về yêu cầu 'khoa học phải bám sát hơi thở cuộc sống' để giải quyết các bài toán phát triển kinh tế - xã hội?

GS. Trần Hồng Thái: Tôi may mắn được trải qua nhiều cương vị công tác, nhất là riêng quãng thời gian làm việc tại Lâm Đồng.

Từ thực tiễn địa phương, có thể thấy rõ những "con số biết nói": khi quy hoạch đúng vùng trồng phù hợp thổ nhưỡng, khí hậu, hiệu quả sử dụng đất tăng rất cao. Tại Đạ Huoai (cũ), mỗi hecta sầu riêng có thể đạt doanh thu trên 700 triệu đồng/năm; ở Đức Trọng, Đà Lạt (cũ), trồng hoa mang lại 2–3 tỷ đồng/ha/năm; còn tại Di Linh (cũ), với những vườn cà phê năng suất hàng đầu cả nước, người nông dân có thể thu gần 400 triệu đồng/ha. Đây là mức thu nhập mơ ước, giúp đời sống nông thôn Lâm Đồng thực sự khấm khá.

Tuy nhiên, phát triển quá nhanh, quá nóng cũng bộc lộ nhiều hệ lụy: nhà màng, nhà lưới phá vỡ cảnh quan, gia tăng nguy cơ sạt trượt ở Đà Lạt; tình trạng mất rừng do mở rộng cà phê, sầu riêng vẫn hiện hữu. Chính ở đây, khoa học – công nghệ cần vào cuộc mạnh mẽ để từng bước tháo gỡ khó khăn, bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân.

Trải nghiệm tại Lâm Đồng cho tôi thấy, khoa học phải chảy theo nhịp đập của thực tiễn. Khoa học đúng nghĩa là giúp thay đổi phương thức sản xuất theo hướng bền vững. Các nhà khoa học, nhà quản lý khoa học cần về với địa phương, với người dân và doanh nghiệp, để cùng sống, cùng trăn trở, cùng tìm lời giải cho những vấn đề của cuộc sống.

Trong quá trình khẳng định chủ quyền công nghệ hiện nay, Việt Nam đang thu hút đầu tư vào công nghệ bán dẫn, vậy theo Giáo sư, lộ trình nào là phù hợp cho chúng ta?

GS. Trần Hồng Thái: Chủ quyền công nghệ là nền tảng của phát triển tự chủ. Dự án chiết tách kim loại từ bùn đỏ bauxite tại Tây Nguyên là một minh chứng: các nhà khoa học Viện Hàn lâm đã làm chủ quy trình xử lý loại chất thải khó này, vừa giải quyết bài toán môi trường, vừa tạo giá trị kinh tế. Khi làm chủ công nghệ, chúng ta mới có cơ sở xây dựng tiêu chuẩn, quản lý hiệu quả và phát triển bền vững.

Với công nghệ bán dẫn, cần tư duy thực tế và dài hạn. Việt Nam có thể từng bước tiếp cận và làm chủ chip ở các mức phù hợp, từ 90 nm đến 28 nm, phục vụ trực tiếp cho các ứng dụng của công nghiệp và nền kinh tế. Điều cốt lõi là hình thành hệ sinh thái đồng bộ từ thiết kế, sản xuất đến kiểm thử, đóng gói; đồng thời xác định rõ những mắt xích then chốt mà Việt Nam có thể làm chủ và tạo giá trị không thể thay thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh đó, chúng ta cần thúc đẩy mạnh mẽ công nghệ khai thác đất hiếm an toàn, bền vững và làm chủ các khâu chế biến sâu, biến đất hiếm thành vật liệu chiến lược phục vụ công nghiệp công nghệ cao ngay trong nước. Từ tự chủ nguyên liệu đến thiết kế, sản xuất và đóng gói, việc tập trung vào các mắt xích cốt lõi sẽ giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và giữ vững chủ quyền công nghệ từ gốc.

Thước đo giá trị của khoa học trong kỷ nguyên vươn mình

Thưa Giáo sư, Đại hội XIV đã mở ra kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Viện Hàn lâm định hướng như thế nào để đáp ứng kỳ vọng vào phát triển bằng khoa học - công nghệ trong giai đoạn này?

GS. Trần Hồng Thái: Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc đòi hỏi khoa học thực sự trở thành động lực phát triển, không còn là "tháp ngà" xa rời thực tiễn. Với hệ thống các viện, trung tâm, trường đại học và hơn 3.000 cán bộ khoa học, Viện Hàn lâm phải vươn lên trở thành cơ quan tư vấn chiến lược hàng đầu cho Trung ương, Chính phủ, các bộ, ngành và doanh nghiệp, với phương châm: không chỉ tư vấn khi được hỏi, mà chủ động dự báo, cảnh báo và đề xuất giải pháp.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, chúng tôi đang triển khai hai đột phá lớn.

Thứ nhất, coi đầu tư cho khoa học là đầu tư cho tiềm lực quốc gia. Một quy trình nghiên cứu thành công có thể chưa mang lại lợi nhuận trực tiếp, nhưng giúp hàng nghìn doanh nghiệp giảm chi phí, hàng triệu nông dân tăng năng suất; giá trị thực nằm ở tăng trưởng GDP và nguồn thu ngân sách trong tương lai. Trên tinh thần đó, Viện Hàn lâm hướng tới trở thành một "sandbox" thực sự về cơ chế tự chủ: Cho phép nhà khoa học có độ sai số cần thiết, mở rộng hợp tác với doanh nghiệp thông qua phòng thí nghiệm mở, cơ chế đồng sở hữu, đồng khai thác kết quả nghiên cứu.

Thứ hai, chuyển mạnh định hướng nghiên cứu từ công bố sang làm chủ công nghệ và tạo sản phẩm phục vụ thực tiễn. Sáu năm qua, số bằng sáng chế của Viện đã tăng gấp đôi. Chúng tôi hình thành các nhóm nghiên cứu liên ngành, bởi các bài toán thực tế không bao giờ nằm trong một lĩnh vực đơn lẻ. Chẳng hạn, xử lý sạt lở đất hay nhà kính ở Đà Lạt đòi hỏi sự phối hợp của địa chất, khí tượng, hóa học, sinh học và lâm nghiệp. Từ đó, nhiều dự án cụ thể đang được triển khai: Chuyển đổi thông xanh sang thông đỏ để tạo nguồn dược liệu quý; phát triển vải sợi từ tre nhằm hỗ trợ ngành dệt may vượt rào cản sinh thái; chiết tách kim loại từ bùn đỏ bauxite để vừa xử lý ô nhiễm, vừa tạo giá trị kinh tế.

Viện Hàn lâm xác định rõ, đồng hành giải quyết các vấn đề của đất nước chính là thước đo giá trị của khoa học trong kỷ nguyên vươn mình.

Cả nước đang trong giai đoạn "không để một ngày lãng phí, một tuần chậm trễ". Ông có thông điệp gì gửi tới đội ngũ các nhà khoa học và cộng đồng xã hội để cùng chung tay thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV?

GS. Trần Hồng Thái: Tôi có niềm tin vững chắc vào tri thức và sức mạnh của hành động. Giai đoạn 5–10 năm tới là thời điểm bản lề mang tính quyết định. Nếu tận dụng tốt thời cơ, vượt qua thách thức, đất nước sẽ cất cánh mạnh mẽ; ngược lại, nếu chậm trễ hoặc bỏ lỡ, cái giá phải trả sẽ rất đắt – có thể là mất đi cơ hội của cả dân tộc.

Tôi luôn chia sẻ với đồng nghiệp và các nhà khoa học: Tiền tài rồi cũng hết, chỉ có tri thức và những đóng góp cho cuộc đời là còn mãi. Khoa học là con đường gian nan nhưng hạnh phúc. Khi thấy công nghệ của mình giúp hàng vạn nông dân cải thiện sinh kế, đó là phần thưởng không tiền bạc nào mua được.

Với tinh thần "mỗi người làm việc bằng hai", được tiếp sức bởi tri thức mới và khoa học – công nghệ, dưới ánh sáng soi đường của Đảng, nếu chúng ta hành động bằng ý chí kiên cường thì hiệu quả sẽ gấp mười, gấp trăm lần. Đó chính là tinh thần "Tiến lên! Toàn thắng ắt về ta!" mà Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ đạo, và cần được cụ thể hóa bằng hành động mỗi ngày, mỗi giờ.

Xin cảm ơn Giáo sư!

Lan Anh