Nếp hương, một đặc sản ở Đồng Mu

Với độ cao trung bình so với mực nước biển khoảng 800 m, Xuân Trường là nơi có khí hậu về mùa hè mát mẻ, mùa đông nhiệt độ nhiều khi hạ dưới 00C, có băng tuyết trên những đỉnh núi cao. Thiên nhiên ưu đãi cho vùng đất này cánh đồng Đồng Mu màu mỡ và nguồn nước dồi dào quanh năm chảy qua giữa cánh đồng. Khí hậu ôn hòa, đất đai màu mỡ, vùng đất này rất thích hợp cho các loại cây ôn đới phát triển. Ngoài các loại cây ăn quả nổi tiếng như lê, mận, tỏi thơm… nhắc đến Xuân Trường không thể không nhắc tới lúa nếp hương, giống lúc này chỉ nghe đến tên ai cũng thấy dậy ra mùi hương thơm đặc trưng của nó mà chẳng loại nếp nào của các địa phương khác có được.

Theo các cụ già ở đây kể lại, giống lúa nếp này đã có từ lâu. Từ đời này qua đời khác, người Xuân Trường đã duy trì sử dụng giống lúa này cho đến ngày nay. Giống nếp hương từ khi còn là hạt thóc đến khi xát thành gạo, mùi thơm thật quyến rũ lạ lùng, hương thơm đọng mãi trong từng hạt trắng ngần. Đặc biệt, khi có nhà đồ xôi khách qua dưới gầm sàn đã dậy thấy mùi thơm đặc trưng của nó. Cơm nếp nấu bằng thứ gạo quý hiếm này để từ 2 đến 3 ngày vẫn dẻo và thơm. Vào ngày Tết được ăn một miếng bánh chưng xanh làm từ gạo nếp hương với nhân đậu xanh, thịt lợn đen thì không có đặc sản nào sánh được. Vì những tính đặc trưng quý hiếm của nếp hương nên người Xuân Trường mỗi khi khách quý đến, quà cho khách lựa chọn đầu tiên là vài bò gạo này, gọi là sự trân trọng.

Xã Xuân Trường có 18 xóm hành chính, trong đó có 6 xóm vùng đồng và 12 xóm vùng cao với 4 dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao cùng sinh sống xã chỉ có gần 190 ha ruộng nước tập trung chủ yếu tại vùng Đồng Mu. Trong những năm qua, nhờ sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, các xóm vùng đồng hệ thống kênh mương cơ bản đã được kiên cố hóa. Nhờ đó, người dân các xóm vùng đồng từ chỗ chỉ canh tác được một vụ nay ngoài cây lúa mùa đã có thể trồng thêm ngô và đỗ tương đông xuân. Đặc biệt, người dân Xuân Trường đã duy trì trồng lúa nếp hương với diện tích khá lớn, ước tính gần 15 ha. Tại 6 xóm vùng đồng, hộ nào cũng cấy giống lúa này chủ yếu phục vụ cho sinh hoạt gia đình, để dùng trong những ngày Tết hoặc làm quà biếu cho khách quý. Hộ nhiều thì cấy 1.000 m2, hộ ít khoảng 200 m2. Điều kiện khí hậu, đất đai, thổ nhưỡng của Xuân Trường thích hợp cho giống nếp hương đạt năng suất khá cao, bình quân từ 40 – 45 tạ/ha và chất lượng gạo lại thơm ngon không nơi nào sánh kịp. Nhiều hộ nhờ chăm sóc tốt đã đạt năng suất trên 50 tạ/ha như ông Nông Văn Luyến; bà Lãnh Thị Sen, xóm Bản Thán; ông Tô Văn Hảo, xóm Nà Đoỏng; ông Lãnh Văn Được, xóm Thua Tổng… Qua đánh giá chất lượng của Trung tâm ứng dụng tiến bộ Khoa học và công nghệ tỉnh đối với cơm nấu bằng loại nếp Vì pất (đặc sản của vùng Hòa An) và nếp hương (đặc sản của Xuân Trường) về mùi thơm đặc trưng và độ bóng của hạt gạo tương đương nhau. Tuy về độ mềm, độ dính của cơm, độ trắng của hạt gạo nếp hương có kém một chút so với nếp Vì pất nhưng về độ ngon lại hơn hẳn (đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất, gấp 1,5 lần so với các chỉ tiêu đánh giá khác). Cả 2 loại nếp đặc sản này đều có số điểm trung bình từ 26,8 (nếp hương) đến 27,8 (nếp Vì pất), trong khi điểm cảm quan cao nhất chỉ là 32,5.



Những năm gần đây hiện tượng bạc bông khi lúa chín làm ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng của sản phẩm đặc sản này. Từ năm 2011, Trung tâm ứng dụng tiến bộ Khoa học và Công nghệ (Sở Khoa học và Công nghệ) đã triển khai Đề tài “Nghiên cứu, bảo tồn và phục tráng giống Nếp hương Bảo Lạc và Vì pất Cao Bằng”. Theo đó, Trung tâm đã triển khai trong năm 2011 trồng 500 m2 giống lúa nếp hương tại ruộng của bà Mông Thị Thăng, xóm Nà Đoỏng, xã Xuân Trường (Bảo Lạc). Qua khoảng 160 ngày sinh trưởng (từ lúc gieo mạ đến khi thu hoạch), khu ruộng nếp hương của bà Tuyến đã cho thu hoạch được 55 bó lúa, vượt so với cánh đồng cùng diện tích khoảng 7 bó lúa; ước tính đạt năng suất hơn 45 tạ/ha, cao hơn bình thường khoảng 3 tạ/ha. Kỹ sư Luân Thị Diệp, Phó Giám đốc Trung tâm ứng dụng tiến bộ Khoa học và Công nghệ, chủ nhiệm Đề tài cho biết: Việc triển khai đề tài tại xóm Nà Đoỏng, xã Xuân Trường (Bảo Lạc) về nghiên cứu, bảo tồn, phục tráng giống nếp hương Bảo Lạc (Khẩu nưa hom) bước đầu đã thu được một số kết quả nhất định. Qua vụ đầu Trung tâm đã thu được 145 dòng, sau khi sàng lọc sẽ để lại 30 – 40 dòng tiếp tục canh tác cho vụ mùa năm 2012. Dự kiến, sau khi kết thúc dự án vào năm 2014 sẽ thu được khoảng 3 tấn giống thuần chủng, đảm bảo cấp cho nhân dân trồng đại trà trên diện tích 60 ha. Lúc đó, Xuân Trường sẽ có được một đặc sản trở thành hàng hóa giúp người dân xóa đói giảm nghèo, từng bước làm giàu.