Số phận những dòng sông Tây Nguyên - Bài 4: Hai nhà máy thủy điện "giết" sông

Kênh dẫn dòng thủy điện An Khê đưa nước sông Ba về sông Kôn (Bình Định)

09/06/2011 11:36

Sẽ là bất công khi nói tất cả nhà máy thủy điện đều là nguyên nhân trong việc lũ lụt hay làm cạn khô các dòng sông. Nhưng trên thượng nguồn sông Sê-San và sông Ba có hai nhà máy "đánh cắp" nước sông khi nắn dòng đổ nước về nơi khác đó là Thượng Kon Tum và An Khê - Kanak. Chính 2 nhà máy này đã góp phần khiến khô hạn ở Kon Tum và Gia Lai trong thời gian qua thêm phần khốc liệt.

Hiểm họa từ thủy điện thượng Kon Tum

Thủy điện Thượng Kon Tum có công suất 220MW do Công ty CP Thủy điện Vĩnh Sơn - Sông Hinh làm chủ đầu tư, được khởi công vào ngày 27-9-2009, nằm trên thượng nguồn sông Đắc Snghé và đây là công trình thủy điện cuối cùng trên bậc thang năng lượng của sông Sê San. Sông Đắc Snghé chảy từ độ cao 1.780m, băng qua dãy núi Đắc Khích và Đắc Chun rồi đổ về sông Đắc Bla. Lưu vực sông Đắc Snghé nằm trọn trong cao nguyên Kon Tum với hệ sinh thái phong phú, đa dạng và những cánh rừng đầu nguồn có độ che phủ cao nhất nước ở các xã Đắc Tăng, Măng Bút (huyện Kon Plông), một phần thuộc các huyện Kon Rẫy, Tu Mơ Rông. Vì vậy, khu vực này có vai trò bảo vệ và điều tiết nguồn nước cho vùng hạ lưu và cả hệ thống sông Sê San. Nhưng thay vì nhận nước từ sông Đắc Snghé và đổ về hạ lưu, Nhà máy Thủy điện Thượng Kon Tum sẽ đổ nước về sông Trà Khúc (Quảng Ngãi) với tần suất 11,89m3/s. Và như thế, sông Đắc Snghé sẽ thường xuyên khô cạn và không còn nước cung cấp cho sông Đắc Bla, một trong 3 chi lưu lớn của sông Sê San.

Theo ông Nguyễn Thanh Cao, Chủ tịch Hội liên hiệp KH-KT tỉnh Kon Tum, việc chuyển nước từ Nhà máy Thủy điện Thượng Kon Tum sang sông Trà Khúc sẽ tác động tiêu cực đến tính đa dạng sinh học và sinh kế vùng hạ lưu sông (khoảng 20km từ đập thủy điện đến đoạn hợp lưu với sông Đắc Bla). Trên đoạn sông này không có suối lớn mà chỉ có các con suối nhỏ nên thường cạn kiệt vào mùa khô và không đủ cấp nước cho sông Đắc Snghé. Khi hình thành hồ chứa, đoạn sông này sẽ không được cấp nước và nguy cơ trở thành "sông chết". Còn những người dân sống quanh đó sẽ gặp muôn vàn khó khăn khi bao năm qua đời sống sinh hoạt và sản xuất gắn liền với dòng sông.

Với sông Đắc Bla, việc xả nước của thủy điện này sang sông Trà Khúc sẽ làm suy giảm dòng chảy của con sông này, nhất là vào mùa khô. Môi trường, đời sống cư dân bên bờ sông sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Nguy cơ hơn, nó sẽ đe dọa nguồn nước cũng như môi trường của thành phố Kon Tum. Còn với những thủy điện bậc thang đang vận hành trên sông Sê-san như : Ialy, Sê San 3, Sê San 3A và Sê San 4, việc chuyển nước xuống sông Trà Khúc sẽ làm giảm lưu lượng nước vào các hồ chứa và theo ước tính sẽ làm giảm khoảng 321 triệu KWh của các nhà máy trên.

Ông Nguyễn Thanh Cao cho rằng: Để khắc phục tình trạng này, cách tốt nhất là bổ sung ngay vào hồ sơ thiết kế một đường dẫn nước từ hồ chứa xuống sông Đắc Snghé để chia sẻ lượng nước nhất định cho hạ lưu. Nếu không, sau khi nhà máy đi vào vận hành sẽ rất khó xử lý vì lúc đó mọi việc sẽ "an bài theo sự đã rồi". "Dĩ nhiên, chúng ta không thể yêu cầu điều tiết toàn bộ lượng nước xả của nhà máy về sông Đắc Snghé. Nhưng việc điều tiết một lượng nước đủ đảm bảo cho dòng sông này là hết sức quan trọng vì nó sẽ duy trì được sự đa dạng sinh học và hạn chế những tác động tiêu cực đến sinh kế của cư dân quanh vùng. Điều chỉnh ngay khi công trình này chưa xây dựng đập chính và nhà máy sẽ đơn giản hơn, không nên để nước đến chân mới nhảy", ông Nguyễn Thanh Cao đề xuất. Có lẽ chủ đầu tư cũng như tỉnh Kon Tum cần phải nghiên cứu và đưa vào hồ sơ thiết kế phương án này để cứu lấy sông Đắc Snghé và Đắc Bla khi chưa quá muộn.

Nơi thủy điện Thượng Kon Tum đổ nước về sông Trà Khúc (Quảng Ngãi)

Thiếu nước do Thủy điện An Khê

Nhà máy Thủy điện An Khê-Kanak nằm trên sông Ba, thuộc địa bàn huyện Kbang và thị xã An Khê. Thủy điện này có 2 bậc, bậc 1 nằm ở phía thượng nguồn sông Ba là Thủy điện Kanak (huyện Kbang) với hồ chứa nước dung tích 285 triệu m3 nhưng công suất chỉ hơn 10 MW, còn bậc 2 nằm ở phía hạ lưu là Thủy điện An Khê (thị xã An Khê) với dung tích hồ chứa chỉ có 5,6 triệu m3 nhưng công suất lên tới 160 MW. Sở dĩ công suất của Nhà máy Thủy điện An Khê lớn gấp 16 lần Nhà máy Thủy điện Kanak vì các nhà thiết kế đã cho đục hầm đèo, lắp đường ống dẫn nước từ hồ chứa ở phường An Phước (thị xã An Khê) đổ về sông Kôn (Bình Định) - nơi đặt các tổ máy phát điện của nhà máy. Độ dốc của đường ống quá lớn nên công suất của nhà máy theo đó cũng tăng lên. Do phải chảy về Bình Định chứ không chảy về Phú Yên nên từ đầu năm đến nay hạ lưu sông Ba cạn khô.

Trước đây, cả tỉnh Gia Lai và Phú Yên đều phản ứng quyết liệt trước bản thiết kế cải tạo dòng chảy của công trình thủy điện này nhưng không hiểu sao chủ đầu tư (EVN) vẫn thuyết phục các cơ quan thẩm quyền cao hơn phê duyệt xây dựng bằng những lý lẽ riêng của họ. Theo đó, ngoài việc mỗi năm cung cấp cho quốc gia 685 triệu KWh điện, Thủy điện An Khê - Kanak còn tưới cho vùng lưu vực sông Kôn khoảng 4.703ha cây trồng?

Khi Thủy điện An Khê - Kanak bắt đầu chặn dòng vào tháng 1-2011, cũng là lúc Nhà máy Nước An Khê, nơi cung cấp nước sạch cho 70 nghìn hộ dân trong vùng thiếu nước trầm trọng. Đến thời điểm đầu tháng 3-2011, Nhà máy Nước dừng hoạt động vì nguồn nước bổ sung từ sông Ba không còn nữa. Đúng lúc sông Ba cạn kiệt, tại thị xã An Khê và huyện Kbang lại xảy ra dịch gia súc, gia cầm. Hàng ngàn con heo, gà, vịt chết dịch đã được người dân vô tư quẳng xuống sông Ba làm dòng sông cạn kiệt này gánh thêm mùi hôi thối. Đoạn sông Ba chảy từ thị xã An Khê đến huyện Kông Chro khoảng 28km đã trở thành dòng sông chết vì toàn bộ nước được tích lại, chuẩn bị theo đường ống đổ về Bình Định để phát điện.

Lữ Hồ

Bài 5: Cá quý biến mất theo sông