Tây Nguyên: Khai thác hợp lý các nguồn nước chống khô hạn

Giải pháp các nhà khoa học đề ra là xây dựng các hồ đập lưu trữ nước mưa và thu hồi phần thoát của nước dưới đất, thu gom nước mưa từ mái nhà đưa vào lòng đất qua các giếng khoan. Thực tế nghiên cứu tổng quan về tài nguyên nước vùng Tây Nguyên đã cho thấy, thực tế Tây Nguyên không thiếu nước mà là thiếu giải pháp lưu giữ, điều phối nguồn nước giữa các hồ. Mặt khác, thiếu quy hoạch phát triển nguồn nước nên nguồn nước dư thừa vào mùa mưa cần được giữ lại khai thác sử dụng trong mùa khô.

Vào mùa mưa, nước mưa tập trung, tạo nên dòng chảy mặt rất lớn nhưng do địa hình cao, sườn dốc, phần lớn lượng nước này không được lưu giữ lại mà nhanh chóng đổ xuống hạ lưu. Một phần đáng kể lượng mưa được lớp đất đỏ bazan hấp thu, nhưng chỉ 2-3 tháng sau mưa, lượng nước này không được che chắn lại thoát vào dòng chảy mặt và đi khỏi Tây Nguyên. Đó là nguyên nhân khiến vào mùa khô, Tây Nguyên thường xuyên bị hạn hán đe dọa.

Căn cứ vào cơ sở khoa học và thực tiễn đó, giải pháp mà các nhà khoa học đưa ra đều tập trung giải quyết vấn đề điều phối chuyển dòng nước mặt thành dòng ngầm. Đó là giải pháp xây dựng hồ chứa; thu gom nước mưa đưa vào lòng đất; thu gom nước mưa đưa vào tầng chứa nước đang khai thác.

Theo thống kê hiện nay, toàn vùng Tây Nguyên có khoảng trên dưới 1000 hồ đập nhưng phần lớn là công trình nhỏ, sức chứa trung bình chỉ đạt vài ba vạn m3 nước. Mặt khác, do chưa quan tâm đầy đủ đến các yếu tố địa chất, địa chất thủy văn nên đã chọn vị trí đặt công trình không hợp lý, khiến hồ thiếu nguồn cung cấp và nhanh chóng cạn kiệt do thấm mất nước và bay hơi. Các nhà khoa học cho rằng, ở Tây Nguyên, các hồ chứa nhỏ chỉ nên xây dựng tại nơi xuất lộ nước dưới đất để lưu giữ nước mưa và thu hồi phần thoát của nước dưới đất quay lại bổ sung trữ lượng cho tầng chứa nước. Việc xây dựng đập chặn dòng trong các khe suối tạo ra những hồ chứa nước nhỏ hoặc xây dựng những hành lang thu gom các mạch nước dưới đất là giải pháp ưu tiên hàng đầu.

Ở Tây Nguyên, nhiều hồ tự nhiên và nhân tạo đã hình thành. Từ sự xuất lộ nước dưới đất như đã mô tả và hồ chứa nước như thế tồn tại lâu dài luôn có nước. Điền hình là biển hồ thuộc TP. Pleiku, do sự xuất lộ nưới dưới đất và tích tụ nước mưa mà hình thành hồ tự nhiên có diện tích 220ha. Còn có thể kể tới hồ Ba Dí (Chư Á) ở Pleiku, hồ Chăn nuôi ở TP. Buôn Mê Thuột, hồ Đồng Nai, Hồ Nam Phương ở TP. Bảo Lộc (Lâm Đồng) đều hình thành và tồn tại trong điều kiện tương tự.

Thu gom nước mưa là giải pháp được hiểu là biện pháp quy tụ và tích trữ nước mưa vào các bể, hồ chứa trên mặt đất hay trong lòng đất, chuyển lượng nước dư thừa trên mặt thành dòng ngầm. Nguồn nước gia tăng này sẽ được lưu giữ khi cần thiết hoặc bổ sung trữ lượng cho tầng chứa nước đang khai thác.

Đặc biệt, Đoàn Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước 707 đã hoàn thành công trình thử nghiệm mô hình thu gom nước mưa đưa vào tầng chứa nước đang khai thác ở Tây Nguyên. Các nhà khoa học đã chọn đới chứa nước nông làm nơi tiếp thu nước mưa đồng thời đới chứa nước này cũng đang được khai thác cấp nước cho TP. Bảo Lộc. Nước mưa bổ cập cho nước dưới đất theo hai con đường. Một là nước mưa tự ngấm trực tiếp vào tầng chứa nước trên diện tích xuất lộ của tầng chứa nước. Hai là thông qua các công trình nhân tạo như lỗ khoan, giếng đào, hào rãnh. Do công trình thử nghiệm này có quy mô nhỏ nên lượng nước đưa vào chưa được là bao, song hiệu quả của việc đưa nước mưa vào tầng chứa nước là rất rõ ràng.