Vì sao đại học quyết định năng lực công nghệ lõi của quốc gia?

 Từ bài toán quốc gia đến công nghệ lõi

Trong bối cảnh chuyển đổi mô hình phát triển, việc xây dựng và triển khai các chương trình công nghệ chiến lược (CNCL) không còn đơn thuần là một định hướng khoa học – công nghệ, mà đã trở thành vấn đề mang tính sống còn đối với năng lực cạnh tranh quốc gia, bao trùm cả kinh tế, an ninh và tự chủ phát triển.

Chính vì vậy, theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, câu hỏi đặt ra không chỉ là phát triển công nghệ gì, mà quan trọng hơn là phải xác định lại điểm xuất phát của toàn bộ chuỗi phát triển công nghệ.

GS Nguyễn Đình Đức cho rằng, vấn đề không nằm ở việc thiếu công nghệ, mà ở cách tiếp cận. "Công nghệ không phải là điểm xuất phát, mà là công cụ để giải quyết các vấn đề lớn của đất nước", ông nhấn mạnh.

Từ góc nhìn đó, chuỗi phát triển cần được thiết kế lại theo một logic khác: bắt đầu từ bài toán quốc gia, từ đó hình thành các sản phẩm chiến lược, rồi mới xác định những công nghệ lõi cần phải làm chủ. Khi sản phẩm đã rõ, câu chuyện thị trường và thương mại hóa cũng sẽ được định hình ngay từ đầu, thay vì "làm xong rồi mới đi tìm chỗ dùng".

Một yếu tố quan trọng trong cách tiếp cận này là vai trò của tiêu chuẩn. Khác với tư duy truyền thống coi tiêu chuẩn là bước cuối cùng, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức cho rằng tiêu chuẩn cần đi trước để định hướng công nghệ và hình thành thị trường. Việc xây dựng sớm các bộ tiêu chuẩn, thậm chí ở dạng tiền tiêu chuẩn, sẽ giúp "định khung" hướng phát triển công nghệ, tạo điều kiện cho đấu thầu, mua sắm công và sản xuất quy mô lớn.

Cách tiếp cận này không chỉ giúp định hướng hoạt động nghiên cứu, mà còn tạo ra sự gắn kết giữa khoa học công nghệ với nhu cầu phát triển. 

Đại học trong vai trò tạo ra công nghệ lõi

Khi điểm xuất phát được đặt lại, câu hỏi tiếp theo là ai sẽ đảm nhận phần khó nhất của chuỗi phát triển – tạo ra công nghệ lõi.

GS Nguyễn Đình Đức nhấn mạnh, trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp có lợi thế về thị trường và sản phẩm, nhưng khó theo đuổi các nghiên cứu dài hạn với độ rủi ro cao. Vai trò này thuộc về các trường đại học và viện nghiên cứu. "Những công nghệ nền tảng như trí tuệ nhân tạo, vật liệu tiên tiến, công nghệ sinh học hay bán dẫn đều bắt nguồn từ nghiên cứu cơ bản trong môi trường đại học. Nếu không có đại học mạnh, không thể có công nghệ lõi", ông nêu quan điểm.

Tuy nhiên, để đại học thực sự trở thành trung tâm tạo công nghệ lõi, bản thân mô hình đại học cũng phải thay đổi. Không chỉ đào tạo và nghiên cứu đơn lẻ, các trường cần hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, các trung tâm R&D liên ngành, đồng thời thúc đẩy mô hình doanh nghiệp spin-off từ kết quả nghiên cứu. Khi đại học trở thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh, tri thức mới có thể chuyển hóa thành công nghệ và sản phẩm một cách bền vững.

Gỡ nút thắt để khoa học đi ra khỏi phòng thí nghiệm

Từ cách tiếp cận trên, có thể thấy các điểm nghẽn của hệ thống khoa học công nghệ không nằm ở một khâu riêng lẻ, mà trải dài từ cơ chế đến tổ chức thực hiện. Thực tế cho thấy, không phải nghiên cứu nào cũng thiếu chất lượng, mà nhiều khi thiếu cơ chế để đi ra thị trường.

Theo GS Nguyễn Đình Đức, để khắc phục, Nhà nước cần đóng vai trò chủ động hơn trong việc tạo lập thị trường. "Nhà nước không chỉ tài trợ, mà cần trở thành người mua đầu tiên, tạo ra nhu cầu đủ lớn cho các sản phẩm công nghệ chiến lược", ông đề xuất.

Cách tiếp cận này không mới trong thực tiễn quốc tế. Tại Mỹ, nhiều công nghệ quốc phòng – từ hàng không vũ trụ đến công nghệ bán dẫn – đều được thúc đẩy thông qua các đơn đặt hàng quy mô lớn của Chính phủ. Tương tự, Hàn Quốc và Trung Quốc cũng sử dụng các chương trình mua sắm công và đặt hàng chiến lược để kéo công nghệ từ phòng thí nghiệm ra thị trường.

Trong một số lĩnh vực công nghệ cao, đặc biệt như trí tuệ nhân tạo, UAV hay công nghệ phục vụ an ninh – quốc phòng, việc xây dựng các khu thử nghiệm chính sách (sandbox) là rất cần thiết. Đây là không gian thể chế linh hoạt, cho phép các trường đại học và nhóm nghiên cứu thử nghiệm công nghệ mới mà không bị ràng buộc bởi các thủ tục hành chính thông thường, qua đó rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến ứng dụng thực tiễn.

Bên cạnh đó, cần tăng cường hợp tác quốc tế, không chỉ để tiếp cận tri thức mới, công nghệ mới, mà còn để tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu và tăng cường tự chủ đại học, để các trường đại học có thể phát huy tốt nhất, nhanh nhất mọi nguồn lực cho sự đổi mới sáng tạo và phát triển. 

Thay đổi tư duy sang thay đổi hệ thống

Chuyển từ cách tiếp cận "làm công nghệ" sang "giải bài toán quốc gia" không chỉ là thay đổi trong tư duy nghiên cứu, mà là sự điều chỉnh ở cấp độ hệ thống. Nếu điểm xuất phát không được xác định lại, các chương trình công nghệ chiến lược rất dễ rơi vào tình trạng đầu tư lớn nhưng hiệu quả phân tán.

Trong cấu trúc đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo và điều phối, doanh nghiệp đảm nhận triển khai và thương mại hóa, còn đại học là nền tảng tạo ra tri thức, công nghệ lõi và nguồn nhân lực chất lượng cao. GS Nguyễn Đình Đức nhấn mạnh: nếu không có đại học mạnh, sẽ không thể có công nghệ lõi; và nếu không làm chủ được công nghệ lõi, mục tiêu tự chủ và phát triển bền vững sẽ khó đạt được.

Trong bối cảnh các nghị quyết lớn đã mở ra khuôn khổ chính sách, điều quan trọng không chỉ là định hướng, mà là cách tổ chức thực hiện để bảo đảm điểm xuất phát được đặt đúng ngay từ đầu. 

Thu Trang