Kiến trúc Việt Nam - Những cung bậc khó định

Ở nhiều nước, sự can thiệp của những người có quyền lực vào tác phẩm kiến trúc không giống như ở Việt Nam

Đâu là dấu ấn ?

Cho đến nay, bộ mặt đô thị Việt Nam đã có những thay đổi đáng mừng: Dáng dấp khang trang, hiện đại hơn. Nhưng, dường như còn nhiều điều chưa ổn trong tổng thể bộ mặt kiến trúc hôm nay. Có nơi thật sự chưa được như mong muốn, thậm chí còn kéo theo những điều rất tệ hại.

Bây giờ, nhìn lại mình, sẽ thật khó có thể đoán định chúng ta đang đứng ở đâu ! Bộ mặt kiến trúc đô thị của Việt Nam (VN) đang dần thay đổi với những cái được và chưa được. Một số công trình kiến trúc đẹp, hiện đại. Một số đường phố mới thật khang trang. Thật là hữu hạn. Cái chung và cái phổ biến lại là những công trình kiến trúc chưa đẹp, thị hiếu cầu kỳ, kém thẩm mỹ. Cố vươn lên hiện đại mà thiếu tiềm thức về bản sắc Việt Nam .

Tại sao bây giờ chúng ta thấy đầy rẫy những công trình "giả cổ ", sao chép đủ thứ đông - tây - kim - cổ? Đó không phải là ý muốn của KTS mà là ý muốn của các "ông chủ" (người quản lý). Ông chủ đó có thể chỉ giữ quyền 5 năm, nhưng sản phẩm kiến trúc ấy sẽ tồn tại lâu dài hơn thế. Vì vậy, không thể để ý tưởng, mong muốn của một cá nhân lãnh đạo có quyền nào đó mà đẻ ra những sản phẩm kiến trúc "chẳng giống ai", "trọc phú" giữa đô thị hôm nay.

Ở các nước, người đứng đầu Nhà nước có quyền quyết định. Song bên cạnh họ còn có một đội ngũ cơ quan phản biện độc lập. Vì thế, những quyết định của họ đưa ra bao giờ cũng mang ý nghĩa xã hội cao.

Nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân đưa ra một nhận xét chua chát: Có dịp đi đường bộ qua một loạt đô thị mới ở miền Bắc, miền Trung cũng như miền Nam ai cũng thấy là không thể phân biệt được nữa. Không nhớ được những nơi mình đã đi qua nữa. Sự giống nhau của các đô thị mới, đường phố mới, trung tâm mới, công trình mới thật thảm hại. Các đô thị phát triển bất chấp các đặc trưng và truyền thống làm tiêu tán nhiều giá trị địa - văn hóa địa phương. Có KTS còn nói rằng, chúng ta đang cưỡng bức đồng phục hóa các đô thị

Không đâu xa, việc xây dựng các khu ở ngay tại Thủ đô cũng vẫn tồn tại kiểu có tiền thì làm gì cũng mặc. Như ở khu Ciputra (HN), người ta rào kín xung quanh. Một nơi biệt lập, tách hẳn với xã hội, chỉ bảo vệ cho người giàu, không thể gọi là Khu đô thị mới được. Tất cả những sản phẩm kiểu như thế sẽ làm méo mó hình ảnh kiến trúc và của KTS VN. Phải trả lại những gì thuộc về trách nhiệm của những người làm kiến trúc. Nếu không kiến trúc VN sẽ ngày càng lạc hậu. Và người nước ngoài đến Việt Nam cũng sẽ chẳng hiểu kiến trúc đô thị của VN theo xu hướng nào, kiểu gì ?

Cần một hành lang pháp lý

Chính phủ đã ban hành Định hướng kiến trúc VN đến năm 2020. Nhưng đáng buồn là ngay những người lãnh đạo lại có những quyết định đi ngược với định hướng kiến trúc đó. Người ta cứ muốn đặt dấu ấn nhiệm kỳ của mình bằng những công trình bề thế, hoành tráng. Nhưng kiến trúc đâu phải như thế. Đâu phải cứ hoành tráng, cứ "cổ", "lai tây" là đẹp, là ghi dấu ấn ?!.

KTS Nguyễn Tấn Vạn từng nói: Thời đại nào thì có nghệ thuật của thời đại ấy. Sao chép là thể hiện sự học đòi, là sự thất bại trong tư duy nghệ thuật của ngay ông chủ và cả KTS đó.

Trên một diễn đàn mới đây, KTS Dương Hồng Hiến (Hội Kiến trúc sư TP.HCM) cũng chỉ ra rằng, trong xu hướng toàn cầu hóa, việc xóa nhòa ranh giới "địa văn hóa" của kiến trúc là một nguy cơ. Nỗi lo về việc xóa nhòa hình ảnh đặc thù, nét riêng của từng đô thị khác nhau là có thật khi mà Singapore và Hồng Kông không khác nhau mấy, TP.HCM sẽ không khác gì Đà Nẵng với các công trình kiến trúc lặp lại nét tân kỳ của Thượng Hải hay Quảng Châu.

Sẽ là thất bại nếu như mỗi đô thị không tồn tại nét đẹp riêng trên cái gốc truyền thống, văn hóa của mình. Đâu đó những mái chóp của phương tây, những cửa kính khung nhôm xa lạ với môi trường, khí hậu Việt Nam đang tràn lan như một thứ bệnh dịch ở hầu khắp các đô thị. Những khu vực phố cũ, phố cổ cảnh quan thiên nhiên đang có nguy cơ bị chen lấn, xô đẩy bởi thiếu cái nhìn của một quy hoạch tổng thể, thống nhất đa ngành. Thiếu một phương tiện pháp lý cần thiết để quản lý xây dựng đô thị theo quy hoạch. Thiếu ý thức nhận dạng bản sắc văn hóa và trách nhiệm cộng đồng, làm mất đi dáng vẻ truyền thống, thế mạnh của một đô thị cần phải có, nhất là trong xu hướng hiện đại hóa hôm nay.

Đã đến lúc cần phải có những qui định, những văn bản pháp luật cụ thể điều chỉnh hoạt động của KTS để các tổ chức, cá nhân phải tuân theo. Không thể đem ý kiến cá nhân, đem sở thích riêng của mình ra áp đặt được. Những lộn xộn trong kiến trúc đang diễn ra ở nhiều đô thị VN hôm nay phản ánh khá rõ tình trạng này. Chúng ta không có được khu đô thị mới nào ra hồn, đúng nghĩa của nó. Sự tùy tiện, áp đặt kiến trúc thể hiện khá rõ ở đây. Như lời một KTS đã nói: Hình hài, bộ mặt đô thị kiểu gì sẽ phản ánh thực tế vận hành của xã hội ấy mà thôi. Bởi vậy, nếu không có sự điều chỉnh bằng pháp luật thì bộ mặt đô thị sẽ vẫn mãi còn tình trạng "xôi đỗ", lai tạp, thiếu bản sắc.

Cẩm Tú