NGHỊ QUYẾT 79: Không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp nhà nước

Kinh tế nhà nước được nhìn lại từ bài toán nguồn lực

Một trong những điểm đáng chú ý của Nghị quyết 79 là cách tiếp cận đối với kinh tế nhà nước. Thay vì chỉ nhìn từ khu vực doanh nghiệp nhà nước, nghị quyết đặt vấn đề rộng hơn: toàn bộ các nguồn lực thuộc sở hữu nhà nước – từ đất đai, tài nguyên, hạ tầng đến ngân sách và hệ thống dịch vụ công – cần được sử dụng để phát huy hiệu quả cao nhất trong nền kinh tế.

Theo ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, đây là lần đầu tiên một nghị quyết đặt ra cách tiếp cận tương đối toàn diện đối với việc quản lý và sử dụng các nguồn lực này. "Đây là một nghị quyết lần đầu tiên có phạm vi đầy đủ và toàn diện về việc sử dụng, nâng cao hiệu quả sử dụng tất cả các nguồn lực nhà nước", ông khẳng định.

Những nguồn lực này không chỉ bao gồm doanh nghiệp nhà nước mà còn trải rộng từ tài nguyên, đặc biệt là đất đai, hệ thống hạ tầng kinh tế – xã hội, nguồn lực ngân sách cho tới hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập cung cấp dịch vụ công.

Ông Phan Đức Hiếu cho rằng, cách tiếp cận này phản ánh một sự dịch chuyển trong tư duy chính sách. Thay vì nhìn kinh tế nhà nước chủ yếu từ góc độ tổ chức doanh nghiệp, nghị quyết lần này đặt khu vực này trong bài toán phân bổ và sử dụng nguồn lực. Điều quan trọng không phải là mở rộng khu vực nhà nước, mà là nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực công trong nền kinh tế.

Ở góc độ này, kinh tế nhà nước không chỉ là câu chuyện của các doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu vốn, mà là câu chuyện rộng hơn về cách Nhà nước quản lý và sử dụng các nguồn lực thuộc sở hữu công. 

Không còn "cơ chế riêng" cho khu vực nhà nước

Một thay đổi đáng chú ý khác của Nghị quyết 79 nằm ở nguyên tắc thiết kế chính sách đối với khu vực kinh tế nhà nước.

Các cơ chế trong nghị quyết không được xây dựng theo hướng tạo ra các ưu đãi riêng cho doanh nghiệp nhà nước. Ông nhấn mạnh: "Các cơ chế chính sách được thiết kế dựa trên nguyên tắc cạnh tranh, minh bạch, thị trường và sự hợp tác giữa Nhà nước với các thành phần kinh tế khác, chứ không phải tạo ra ưu đãi hay đặc quyền cho kinh tế nhà nước".

Điều này cho thấy khu vực nhà nước được đặt trong cùng một hệ thống nguyên tắc vận hành của nền kinh tế thị trường, thay vì tồn tại trong một "cơ chế riêng".

Trong một nền kinh tế thị trường, hiệu quả của một chủ thể kinh tế không đến từ bảo hộ hay đặc quyền, mà từ khả năng hoạt động trong môi trường cạnh tranh. Vì vậy, việc đặt khu vực nhà nước trong môi trường cạnh tranh bình đẳng với các khu vực kinh tế khác là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động.

Tuy nhiên, khi Nhà nước vừa là cơ quan quản lý vừa trực tiếp tham gia thị trường thông qua doanh nghiệp nhà nước hoặc các đơn vị cung cấp dịch vụ công, một câu hỏi thường xuyên được đặt ra là làm thế nào để tránh xung đột lợi ích.

Theo ông Phan Đức Hiếu, đây là vấn đề không chỉ của Việt Nam mà của nhiều quốc gia có khu vực kinh tế nhà nước lớn. "Nhà nước vừa là cơ quan quản lý chung, lại vừa là chủ thể trực tiếp thực hiện các hoạt động kinh tế – xã hội thì về mặt lý thuyết có thể xuất hiện xung đột lợi ích", ông phân tích.

Vì vậy, thay vì né tránh vai trò kinh tế của Nhà nước, điều quan trọng hơn là thiết kế thể chế để kiểm soát rủi ro này.

Ông Phan Đức Hiếu cho biết, Nghị quyết 79 đã đặt ra một số nguyên tắc quan trọng nhằm xử lý vấn đề này. Trước hết là yêu cầu minh bạch trong khuôn khổ thể chế, trong đó vai trò và trách nhiệm của từng cơ quan cần được xác định rõ ràng.

Bên cạnh đó, cần tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước. Đồng thời, trong hoạt động của doanh nghiệp nhà nước cũng cần phân định rõ giữa hoạt động kinh doanh và các nhiệm vụ chính trị hoặc nhiệm vụ công ích. Giữa các thành phần kinh tế thì cần thiết lập môi trường kinh doanh bình đẳng, cạnh tranh, giảm thiểu ưu tiên, ưu đãi…. Khi các vai trò này được xác định rõ trong hệ thống pháp luật, nguy cơ thiên vị chính sách hoặc xung đột lợi ích sẽ được giảm thiểu đáng kể. 

Bài toán thể chế khi Nhà nước vừa quản lý vừa tham gia thị trường

Một vấn đề quan trọng khác được Nghị quyết 79 đặt ra là cách xử lý mối quan hệ giữa vai trò quản lý nhà nước và vai trò chủ thể kinh tế của Nhà nước.

Trong nền kinh tế hiện nay, Nhà nước không chỉ đóng vai trò quản lý mà còn trực tiếp tham gia thị trường thông qua doanh nghiệp nhà nước, các đơn vị sự nghiệp công lập và nhiều hình thức cung cấp dịch vụ công khác. Điều này đặt ra một câu hỏi lớn về thể chế: làm thế nào để bảo đảm sự công bằng trong môi trường cạnh tranh.

Ông Phan Đức Hiếu cho rằng đây không phải là vấn đề riêng của Việt Nam. Nhiều quốc gia có khu vực kinh tế nhà nước lớn cũng phải đối mặt với bài toán tương tự.

"Nhà nước vừa là cơ quan quản lý chung, lại vừa là chủ thể trực tiếp thực hiện các hoạt động kinh tế – xã hội thì về mặt lý thuyết có thể xuất hiện xung đột lợi ích", ông phân tích.

Vì vậy vấn đề không nằm ở việc Nhà nước có tham gia hoạt động kinh tế hay không, mà ở cách thiết kế thể chế để kiểm soát các rủi ro có thể phát sinh từ vai trò kép này. Nghị quyết 79 đã đặt ra một số nguyên tắc quan trọng trong tổ chức và vận hành khu vực kinh tế nhà nước. Như trên đã nêu, trước hết là yêu cầu minh bạch trong hệ thống thể chế, trong đó vai trò và trách nhiệm của từng cơ quan phải được xác định rõ ràng và một môi trường cạnh tranh, bình đẳng, minh bạch không phân biệt theo thành phần kinh tế.

Một nguyên tắc khác được nhấn mạnh là tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước. Theo ông Hiếu, đây là điều kiện quan trọng để hạn chế nguy cơ thiên vị chính sách hoặc tạo ra lợi thế không công bằng trên thị trường.

Ở cấp độ doanh nghiệp, nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu phân định rõ giữa hoạt động kinh doanh và các nhiệm vụ chính trị hoặc nhiệm vụ công ích. Khi các vai trò này được xác định rõ trong khuôn khổ pháp luật, hoạt động của doanh nghiệp nhà nước sẽ minh bạch hơn và dễ đánh giá hiệu quả hơn.

Một điểm rất mừng là nhiều nguyên tắc này đã được thể hiện rõ trong Nghị quyết 79, đặc biệt là giải pháp đối với đơn vị sự nghiệp công lập. Kinh tế nhà nước bình đẳng trước pháp luật với các khu vực kinh tế khác, cùng phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh; tiếp cận công bằng, công khai, minh bạch các nguồn lực, thị trường và cơ hội phát triển. Đối với đơn vị sự nghiệp công lập, tiếp tục chuyển mạnh từ cấp trực tiếp kinh phí cho các đơn vị sự nghiệp công lập sang hỗ trợ trực tiếp cho đối tượng chính sách theo hướng tính đúng, tính đủ chi phí khi sử dụng dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu, gắn với cơ chế kiểm soát; đơn giản hoá quy trình, thủ tục đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc đấu thầu; hướng tới chuyển đổi đơn vị sự nghiệp công lập theo mô hình doanh nghiệp và chuyển các dịch vụ sự nghiệp công có khả năng xã hội hoá cao sang thực hiện theo cơ chế thị trường. 

Chuẩn quản trị OECD và những điều kiện đi kèm

Bên cạnh các nguyên tắc về tổ chức quyền lực, Nghị quyết 79 cũng đề cập đến việc áp dụng các chuẩn quản trị công ty tốt theo khuyến nghị của OECD đối với doanh nghiệp nhà nước.

Ông Phan Đức Hiếu cho rằng việc áp dụng các chuẩn quản trị này không chỉ là vấn đề của bản thân doanh nghiệp, mà cần hiểu đó là hoàn thiện khuôn khổ pháp luật, thể chế toàn diện cho hoạt động của doanh nghiệp nhà nước.

"Để thực hiện tốt quản trị doanh nghiệp nhà nước theo khuyến nghị của OECD thì phải có một hệ thống pháp luật xác định rõ vai trò của từng cơ quan và từng chủ thể", ông nêu rõ.

Ở góc độ này, quản trị doanh nghiệp nhà nước không thể chỉ được nhìn như câu chuyện quản trị nội bộ của doanh nghiệp. Ông Phan Đức Hiếu nhấn mạnh rằng nó gắn trực tiếp với cách tổ chức hệ thống quản lý nhà nước, trong đó cần phân định rõ ba cấp độ: cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước và bộ máy quản trị tại doanh nghiệp.

Nếu các vai trò này không được tách bạch rõ ràng, doanh nghiệp nhà nước rất khó vận hành theo các nguyên tắc quản trị hiện đại.

Tuy nhiên, việc áp dụng các chuẩn quản trị quốc tế chỉ có ý nghĩa khi được thực hiện một cách thực chất, "Quản trị công ty chỉ phát huy hiệu quả khi chúng ta thực hiện nó một cách thực chất. Nếu triển khai mang tính hình thức thì nhiều khi lại tạo ra gánh nặng cho doanh nghiệp nhưng không thực sự cải thiện hiệu quả hoạt động", ông Phan Đức Hiếu nói.

Ở góc độ chính sách, ông Hiếu cho rằng cải cách doanh nghiệp nhà nước cuối cùng vẫn quay trở lại yêu cầu hoàn thiện thể chế, nhằm tạo ra một khuôn khổ quản trị rõ ràng, minh bạch và phù hợp với các nguyên tắc của nền kinh tế thị trường. 

Thu Trang