Nghị quyết 79: Doanh nghiệp nhà nước kiến tạo, dẫn dắt và mở đường cho tăng trưởng chất lượng cao

Để làm rõ vai trò, điểm nổi bật của Nghị quyết 79 cũng như tác động tới các DNNN trên địa bàn TPHCM, phóng viên Báo điện tử Chính phủ có cuộc trao đổi với chuyên gia kinh tế, TS. Huỳnh Thanh Điền.

Thưa ông, tinh thần cốt lõi của Nghị quyết 79 và ý nghĩa của nó trong mô hình phát triển hiện nay ra sao? Điểm khác biệt của Nghị quyết 79 so với các Nghị quyết, cơ chế đặc thù về kinh tế nhà nước trước đây là gì?

TS. Huỳnh Thanh Điền: Nghị quyết 79 đánh dấu bước chuyển căn bản trong tư duy phát triển kinh tế nhà nước: Từ vai trò "nắm giữ, bao trùm" sang vai trò kiến tạo, dẫn dắt và mở đường cho tăng trưởng chất lượng cao, trong mối quan hệ bổ trợ và cộng hưởng với khu vực kinh tế tư nhân.

Tinh thần cốt lõi của Nghị quyết khẳng định kinh tế nhà nước vận hành theo nguyên tắc thị trường, cạnh tranh bình đẳng, không làm thay mà tạo dư địa cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển; tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực then chốt, nền tảng, dài hạn và có mức độ rủi ro cao, nhằm mở đường, giảm rủi ro ban đầu và kích hoạt đầu tư tư nhân. Doanh nghiệp nhà nước được định vị là đầu tàu kiến tạo hệ sinh thái, dẫn dắt chuỗi giá trị.

Điểm khác biệt nổi bật của Nghị quyết 79 so với các nghị quyết trước đây là sự chuyển dịch từ việc khẳng định vai trò của kinh tế nhà nước sang thiết kế các cơ chế cụ thể để vai trò đó được thực thi hiệu quả trong thực tế. Trọng tâm của cách tiếp cận mới này là trao quyền chủ động lớn hơn cho chủ sở hữu và người đại diện vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Theo đó, người đại diện vốn nhà nước không chỉ dừng lại ở chức năng bảo toàn vốn, mà được mở rộng thẩm quyền trong quyết định đầu tư, đổi mới công nghệ và tổ chức hoạt động sản xuất-kinh doanh, trên cơ sở gắn chặt quyền hạn với trách nhiệm cá nhân và kết quả đầu ra. Đồng thời, Nghị quyết nhấn mạnh cơ chế bảo vệ người ra quyết định khi đã làm đúng quy trình, đúng thẩm quyền nhưng phát sinh rủi ro khách quan, nhất là trong các lĩnh vực đầu tư dài hạn, đổi mới sáng tạo và công nghệ mới.

Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp nhà nước dám quyết, dám làm, dám chịu trách nhiệm, qua đó phát huy vai trò dẫn dắt, kiến tạo thị trường và tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực, cộng hưởng với khu vực kinh tế tư nhân.

Theo ông, cơ quan chức năng và các địa phương cần làm gì để hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 79 trong thời gian tới?

TS. Huỳnh Thanh Điền: Để hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 79 trong thời gian tới, theo tôi cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp theo logic rõ ràng, từ xử lý điểm nghẽn đến hoàn thiện thể chế thực thi.

Thứ nhất, tập trung hóa giải các nghịch lý cốt lõi của DNNN, đặc biệt là sự chồng lấn giữa mục tiêu kinh doanh, nhiệm vụ công ích và trách nhiệm quản lý, vốn chính là nguyên nhân làm giảm hiệu quả hoạt động và triệt tiêu động lực đổi mới trong nhiều DNNN hiện nay.

Thứ hai, phân loại DNNN theo nhóm chức năng để áp dụng cơ chế quản lý phù hợp, thay cho cách tiếp cận đồng loạt. Theo đó, có thể chia DNNN thành ba nhóm chính.

Nhóm DNNN trong lĩnh vực kết cấu hạ tầng giữ vai trò cung ứng dịch vụ thiết yếu với chi phí hợp lý, thúc đẩy kết nối vùng và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế-xã hội. Nhóm DNNN dịch vụ công tập trung vào các lĩnh vực như giáo dục, y tế, văn hóa, với mục tiêu bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao chất lượng sống của người dân. Nhóm DNNN hoạt động trong lĩnh vực thương mại tham gia cạnh tranh bình đẳng trên thị trường, lấy hiệu quả kinh doanh làm thước đo, tạo lợi nhuận cho Nhà nước và đóng góp cho ngân sách.

Thứ ba, bảo đảm tính độc lập, chuẩn mực và minh bạch trong hoạt động của DNNN. Nguyên tắc xuyên suốt là hạn chế tối đa sự can thiệp hành chính trực tiếp của Nhà nước vào hoạt động sản xuất-kinh doanh, đồng thời tăng cường công khai, minh bạch thông tin về tài chính, quản trị và hiệu quả hoạt động để xã hội và thị trường cùng giám sát.

Thứ tư, nâng cao tính độc lập và năng lực của cơ quan giám sát DNNN. Cơ quan giám sát cần có đủ thẩm quyền và nguồn lực để thực hiện giám sát khách quan, hiệu quả; đồng thời xây dựng khung quản lý rủi ro rõ ràng làm căn cứ xác định trách nhiệm của người đại diện vốn. Trường hợp người quản lý đã tuân thủ đầy đủ quy trình quản trị rủi ro nhưng vẫn phát sinh rủi ro khách quan thì cần được xem xét chấp nhận, miễn trừ trách nhiệm cá nhân.

Thứ năm, xác định rõ phạm vi Nhà nước cần nắm giữ và phạm vi cần thoái vốn. Vốn nhà nước cần tập trung vào các ngành, lĩnh vực then chốt, gắn với an ninh quốc gia, ổn định vĩ mô và an sinh xã hội; đồng thời mạnh dạn thoái vốn ở những lĩnh vực thị trường đã vận hành hiệu quả, qua đó tạo dư địa cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển.

Cuối cùng, khâu then chốt để Nghị quyết 79 đi vào thực chất là thể chế hóa. Cần sớm cụ thể hóa Nghị quyết thành hệ thống luật, nghị định và văn bản dưới luật thống nhất, khả thi, làm rõ quyền và trách nhiệm của chủ sở hữu, người đại diện vốn, cũng như các cơ chế đầu tư, thoái vốn và quản trị rủi ro. Pháp luật phải phân định rõ chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu, tạo cơ sở cho phân quyền, trao quyền gắn với trách nhiệm và bảo vệ người ra quyết định khi đã làm đúng quy trình nhưng phát sinh rủi ro khách quan.

Bên cạnh đó, cần hoàn thiện cơ chế xử lý dứt điểm các DNNN hoạt động kém hiệu quả. Thực tế có nhiều DNNN ngừng hoặc đình trệ kéo dài nhưng không thể phá sản, giải thể, gây tồn đọng vốn và nguồn lực công. Vì vậy, cần luật hóa cơ chế phá sản, giải thể và tái cơ cấu DNNN theo nguyên tắc thị trường: Doanh nghiệp không còn khả năng phục hồi thì cho rút lui có trật tự; doanh nghiệp còn tiềm năng thì tái cơ cấu hoặc chuyển đổi phù hợp. Đây là điều kiện quan trọng để thiết lập kỷ luật thị trường và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước.

Tại TPHCM, hiện có những DNNN lớn, mang tính dẫn dắt như Tập đoàn Becamex, Công ty Đầu tư Tài chính nhà nước TPHCM (HFIC), Tổng Công ty Công nghiệp Sài Gòn, Saigontourist…theo ông, Thành phố cần triển khai Nghị quyết 79 như thế nào để các DN trên phát huy hơn nữa nguồn lực đang có, tạo động lực phát triển mới cho Thành phố.

TS. Huỳnh Thanh Điền: Đối với TPHCM, triển khai Nghị quyết 79 cần dựa trên cách tiếp cận phân vai rõ ràng theo từng nhóm doanh nghiệp nhà nước, gắn với vai trò đầu tàu và trung tâm liên kết vùng của Thành phố.

Thứ nhất, đối với nhóm DNNN kết cấu hạ tầng, TPHCM cần giao rõ vai trò kiến tạo không gian phát triển mới. Các doanh nghiệp trong nhóm này phải tập trung đầu tư, vận hành hiệu quả hạ tầng công nghiệp, đô thị, logistics, giao thông và hạ tầng số, qua đó giảm chi phí cho nền kinh tế, thúc đẩy kết nối vùng, đồng thời mở đường cho khu vực tư nhân tham gia đầu tư, khai thác và phát triển dịch vụ trên nền tảng hạ tầng đó.

Thứ hai, đối với nhóm DNNN dịch vụ công, như du lịch, văn hóa, y tế, giáo dục…, TPHCM cần định vị rõ mục tiêu nâng cao chất lượng sống và sức hấp dẫn đô thị, thay vì chạy theo lợi nhuận thuần túy. Các doanh nghiệp này cần được trao quyền chủ động trong đổi mới mô hình cung ứng dịch vụ, ứng dụng công nghệ và hợp tác công-tư, để vừa bảo đảm an sinh xã hội, vừa tạo ra các sản phẩm dịch vụ chất lượng cao, góp phần nâng tầm hình ảnh và năng lực cạnh tranh của Thành phố.

Thứ ba, đối với nhóm DNNN hoạt động trong lĩnh vực thương mại, cần áp dụng đầy đủ nguyên tắc thị trường và cạnh tranh bình đẳng. Các doanh nghiệp này phải lấy hiệu quả kinh doanh, năng lực cạnh tranh và đóng góp ngân sách làm thước đo chính, đồng thời đóng vai trò dẫn dắt chuỗi giá trị, phát triển hệ sinh thái doanh nghiệp, hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, tham gia sâu hơn vào thị trường và các chuỗi cung ứng lớn.

Xuyên suốt cả ba nhóm, TPHCM cần trao quyền chủ động mạnh hơn cho chủ sở hữu và người đại diện vốn, gắn quyền hạn với trách nhiệm và kết quả đầu ra, đi kèm cơ chế giám sát minh bạch và chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Triển khai theo hướng này sẽ giúp các DNNN phát huy tốt hơn nguồn lực sẵn có, đồng thời trở thành động lực phát triển mới, tạo hiệu ứng lan tỏa và cộng hưởng với khu vực kinh tế tư nhân theo đúng tinh thần Nghị quyết 79.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

Lê Anh ( thực hiện)

Bài 2: Động lực mới, tái cấu trúc doanh nghiệp nhà nước tại TPHCM