Rào cản vô hình trong điều trị béo phì

Khi bệnh nhân đến viện vì… một căn bệnh khác

Một buổi sáng đầu tuần tại phòng khám nội tiết, anh N.M.D., 43 tuổi, sống tại phường Thanh Xuân (Hà Nội), đến khám vì mệt mỏi kéo dài và mất ngủ nhiều ngày. Kết quả đo huyết áp cho thấy chỉ số 150/90 mmHg. Đi cùng anh là con trai 17 tuổi, nặng 92 kg.

Sau khi làm xét nghiệm, bác sĩ phát hiện cả hai bố con đều có dấu hiệu rối loạn chuyển hóa. Chỉ số đường huyết và triglycerid tăng cao, trong khi cholesterol tốt (HDL) giảm. Trên cổ và vùng nách của anh D. xuất hiện những mảng da sẫm màu, dày lên như nhung, dấu hiệu điển hình của tình trạng kháng insulin liên quan đến béo phì.

Điều đáng chú ý là lý do họ tìm đến bệnh viện không phải vì cân nặng.

Theo các chuyên gia, đây là tình huống khá phổ biến. Phần lớn người bệnh béo phì chỉ tìm đến bác sĩ khi các biến chứng đã xuất hiện.

Chia sẻ tại buổi giao lưu trực tuyến "8 tỷ lí do để hành động chống béo phì. Chúng ta đều có những lý do riêng để thay đổi béo phì. Lý do của bạn là gì?" do Cục Quản lý khám, chữa bệnh - Bộ Y tế thực hiện, PGS.TS Nguyễn Thị Bích Đào, Chủ tịch Hội Nội tiết và Đái tháo đường TPHCM, nhận định: "Với mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe như vậy, có lẽ rất ít bệnh lý nào có tầm tác động rộng lớn như béo phì. Vì vậy, người ta coi đây là một bệnh lý mạn tính và nghiêm trọng".

Theo bà Đào, béo phì liên quan đến hàng loạt biến chứng nguy hiểm như trào ngược dạ dày-thực quản chiếm khoảng 35%, hội chứng ngưng thở khi ngủ 40%, tăng huyết áp 51%, thoái hóa khớp gối 52% và đái tháo đường khoảng 21%. Ngoài ra, người bệnh còn có nguy cơ cao mắc suy tim, đột quỵ và bệnh tim thiếu máu cục bộ.

Ở góc độ dịch tễ học, tình hình béo phì tại Việt Nam đang gia tăng nhanh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 19,5% dân số Việt Nam (tương đương gần 20 triệu người) đang thừa cân hoặc béo phì.

Trong vòng nửa thập kỷ, tỷ lệ béo phì đã tăng mạnh, từ 2,6% năm 2010 lên 3,6% năm 2014, với tốc độ tăng thuộc nhóm cao nhất Đông Nam Á. Dự báo đến năm 2035, tỷ lệ béo phì ở người trưởng thành tại Việt Nam có thể tăng trung bình với tốc độ 6,3% mỗi năm, còn ở trẻ em lên tới 9,8% mỗi năm.

Không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân, gánh nặng kinh tế do béo phì cũng ngày càng lớn. Theo World Obesity Atlas 2023, chi phí kinh tế liên quan đến béo phì tại Việt Nam có thể tăng từ 4 tỷ USD năm 2020 lên hơn 16 tỷ USD vào năm 2035.

Những "bức tường" khiến người bệnh ngại điều trị

Dù tỷ lệ thừa cân - béo phì ngày càng cao, nhiều người vẫn không nhận ra mình đang mắc bệnh. "Khi trao đổi với bệnh nhân, chúng tôi nhận thấy nhiều người không công nhận mình béo phì mà chỉ cho rằng 'hơi thừa cân một chút'. Có khoảng 30% chỉ nghĩ mình thừa cân, trong khi thực tế 56% đã ở mức béo phì theo định nghĩa y khoa", PGS.TS Nguyễn Thị Bích Đào nói.

Không chỉ vậy, tâm lý e ngại cũng khiến nhiều người chậm tìm đến sự hỗ trợ y tế.

Theo các khảo sát quốc tế, khoảng 24% người bệnh tin rằng quản lý cân nặng hoàn toàn là trách nhiệm cá nhân, hoặc cho rằng nhân viên y tế không thể giúp họ. Trong khi đó, 39% nhân viên y tế lại cảm thấy không thoải mái khi chủ động đề cập đến vấn đề cân nặng, vì lo ngại làm bệnh nhân khó chịu.

Sự im lặng từ cả hai phía đã vô tình tạo ra khoảng cách trong chăm sóc sức khỏe.

Ngoài yếu tố tâm lý, nhiều quan niệm văn hóa cũng góp phần làm "bình thường hóa" tình trạng tăng cân.

PGS.TS Hồ Thị Kim Thanh, Giám đốc Trung tâm Y học gia đình và Chăm sóc sức khỏe cộng đồng, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho rằng: "Chúng ta cũng nên lưu ý một số quan điểm của người châu Á về cân nặng. Người trẻ thường nghĩ càng gầy càng tốt, trong khi người lớn tuổi lại cho rằng thân hình đẫy đà mới là phúc hậu. Trẻ em mũm mĩm thường được xem là khỏe mạnh".

Bên cạnh đó, không ít người còn tìm đến các phương pháp giảm cân truyền miệng trên mạng xã hội, như uống giấm, nhịn ăn cực đoan hay sử dụng các sản phẩm không rõ nguồn gốc.

PGS.TS Hồ Thị Kim Thanh cảnh báo: "Phần lớn người thừa cân, béo phì ở Việt Nam cho rằng đây chỉ là vấn đề hình thể và có thể tự quản lý. Nhiều người tự tìm cách điều trị dựa trên truyền miệng, trong khi hiệu quả và độ an toàn của các phương pháp này chưa được kiểm chứng".

Một thách thức khác là "hiệu ứng quả lắc", đó là hiện tượng tăng cân trở lại sau khi giảm cân.

Bà Thanh giải thích: "Khi cơ thể giảm cân, các cơ chế sinh học sẽ kích hoạt để tiết kiệm năng lượng. Vì vậy, nếu chỉ dựa vào chế độ ăn kiêng hoặc tập luyện ngắn hạn, nhiều người dễ tăng cân trở lại. Thống kê cho thấy khoảng một nửa số cân đã giảm có thể quay lại trong vòng 2 năm, và hơn 80% trong vòng 5 năm".

Điều này khiến không ít người rơi vào vòng lặp giảm - tăng cân liên tục, gây áp lực tâm lý và mất niềm tin vào việc điều trị.

Cần chiến lược toàn diện để kiểm soát béo phì

Các chuyên gia cho rằng béo phì không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn là thách thức của hệ thống y tế và toàn xã hội.

PGS.TS Hồ Thị Kim Thanh nhấn mạnh: "Liên đoàn Béo phì Thế giới định nghĩa béo phì là một bệnh mạn tính, tái phát và tiến triển. Điều này cho thấy cần có chiến lược quản lý lâu dài, không chỉ giảm cân mà còn phòng ngừa biến chứng".

Theo bà Thanh, các biện pháp thay đổi lối sống như điều chỉnh chế độ ăn và tăng vận động thường chỉ giúp giảm khoảng 3-5% cân nặng. Trong nhiều trường hợp, người bệnh cần được đánh giá toàn diện để kết hợp các phương pháp điều trị khác, bao gồm dược phẩm hoặc phẫu thuật khi có chỉ định.

"Béo phì là một bệnh lý và đã là bệnh thì cần được điều trị. Người bệnh cần được nhân viên y tế đánh giá toàn diện để có phác đồ cá thể hóa phù hợp", bà Thanh nói.

Ở cấp độ quản lý, Việt Nam cũng đang từng bước xây dựng chiến lược kiểm soát béo phì trong bối cảnh gia tăng bệnh không lây nhiễm.

Năm 2022, Việt Nam đã lần đầu ban hành hướng dẫn chẩn đoán và điều trị béo phì, giúp các cơ sở y tế có cơ sở phát hiện và điều trị sớm cho người bệnh. Hướng dẫn này bao gồm nhiều biện pháp, từ thay đổi lối sống, điều chỉnh dinh dưỡng và tăng cường vận động, đến điều trị bằng thuốc và can thiệp phẫu thuật trong những trường hợp cần thiết.

Bên cạnh đó, Bộ Y tế đang xây dựng chiến lược quốc gia mới về phòng chống bệnh không lây nhiễm sau giai đoạn 2015-2025.

Chiến lược này hướng đến cách tiếp cận chủ động hơn, với ba trụ cột chính: tăng cường dự phòng, quản lý bệnh liên tục trong suốt vòng đời và tạo môi trường sống lành mạnh để người dân kiểm soát cân nặng.

Các hoạt động như thúc đẩy vận động thể lực, giáo dục dinh dưỡng trong cộng đồng, tăng cường chăm sóc sức khỏe ban đầu và nâng cao nhận thức về béo phì sẽ được chú trọng trong giai đoạn tới.

Theo các chuyên gia, cuộc chiến chống béo phì không chỉ là câu chuyện của cân nặng. Đó còn là hành trình thay đổi nhận thức, từ việc coi béo phì là vấn đề ngoại hình sang nhìn nhận nó như một bệnh lý mạn tính cần điều trị khoa học.

Khi những rào cản vô hình như định kiến, hiểu lầm và thiếu thông tin được tháo gỡ, người bệnh sẽ dễ dàng bước qua cánh cửa phòng khám hơn. Và đó có thể là bước khởi đầu quan trọng để ngăn chặn vòng xoắn bệnh lý mà béo phì đang âm thầm tạo ra.

Vĩnh Hoàng