Sửa đổi Luật Hộ tịch: Đẩy mạnh ‘số hóa’, đồng bộ dữ liệu hộ tịch với VNeID

Thảo luận tại Hội trường về dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi), các đại biểu nhấn mạnh việc sửa đổi Luật Hộ tịch là cần thiết và cấp bách, nhằm thể chế hóa chủ trương chuyển đổi số quốc gia; đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ; nâng cao hiệu quả quản lý dân cư; bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người dân trong bối cảnh đẩy mạnh xây dựng Chính phủ số, chính quyền địa phương 2 cấp và cải cách thủ tục hành chính toàn diện.

Cần làm rõ giá trị pháp lý của dữ liệu số trong đăng ký hộ tịch

Cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi Luật Hộ tịch trong bối cảnh hiện nay, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng) cho hay, một trong những điểm mới đáng chú ý của dự thảo là chuyển mạnh sang mô hình đăng ký hộ tịch phi địa giới dựa trên nền tảng dữ liệu số. Đây là bước tiến phù hợp với xu thế quản trị hiện đại. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng có 3 vấn đề mới cần được làm rõ thêm trong luật để tránh rủi ro khi thực hiện.

Thứ nhất, cần làm rõ giá trị pháp lý của dữ liệu số trong đăng ký hộ tịch. Hiện dự thảo nhấn mạnh số hóa nhưng chưa quy định thật rõ khi có xung đột giữa dữ liệu điện tử và hồ sơ giấy thì căn cứ nào được ưu tiên, trách nhiệm thuộc về cơ quan nào khi dữ liệu bị sai. Nếu không quy định rõ, người dân có thể rơi vào tình trạng không biết phải tin vào giấy tờ hay dữ liệu và cuối cùng vẫn phải đi tự chứng minh lại mình. Do đó, đại biểu đề nghị cần phải xác định rõ trong Luật Dữ liệu hộ tịch điện tử là nguồn dữ liệu gốc, đồng thời có cơ chế hiệu chỉnh và trách nhiệm bồi thường nếu sai sót do hệ thống.

Thứ hai, cần bổ sung cơ chế phục vụ chủ động, có kiểm soát. Dự thảo đưa ra hướng khai sinh, khai tử chủ động, đây là điểm rất tiến bộ. Tuy nhiên, thực tế đặt ra câu hỏi nếu dữ liệu đầu vào từ cơ sở y tế chưa chính xác thì xử lý thế nào; người dân có quyền từ chối hoặc yêu cầu điều chỉnh ngay hay không? Nếu không làm rõ, rất dễ chuyển từ phục vụ sang áp đặt hành chính. Đại biểu đề nghị luật cần bổ sung quyền của người dân trong việc xác nhận, kiểm tra, phản hồi dữ liệu trước khi ghi nhận chính thức.

Thứ ba, cần làm rõ giới hạn của phân cấp trong môi trường số. Dự thảo có xu hướng phân cấp mạnh về cơ sở, kể cả trong bối cảnh dữ liệu số. Tuy nhiên trong môi trường số, quyết định của một số cấp có thể ảnh hưởng toàn quốc, sai sót không còn là cục bộ. Vì vậy, đại biểu đề nghị luật cần thiết có cơ chế phân quyền xử lý nhưng tập trung kiểm soát dữ liệu, tránh tình trạng phân cấp nhưng không kiểm soát được rủi ro của hệ thống.

Tham gia ý kiến đối với việc hiểu thế nào là quê quán của cá nhân theo quy định pháp luật về hộ tịch và các văn bản pháp luật liên quan, đại biểu Trần Văn Tuấn ( đoàn Bắc Ninh) đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu chỉnh sửa quy định tại Khoản 8, Điều 2 về giải thích/định nghĩa "Quê quán của cá nhân" theo hướng: Thông tin về quê quán phản ánh "nguồn gốc, xuất xứ" của mỗi cá nhân. Đồng thời cần bổ sung vào dự thảo Luật một điều quy định tiêu chí cụ thể để xác định quê quán của mỗi cá nhân.

Theo đó, đề nghị chuyển, gộp toàn bộ nội dung của Khoản 8, Điều 2 vào Điểm a, Khoản 4, Điều 15 về "Đăng ký khai sinh" và biên tập lại theo hướng: Thông tin của người được khai sinh gồm 8 nội dung (như trong dự thảo Luật, trong đó có thông tin về quê quán); đồng thời bổ sung thêm quy định: "Quê quán của cá nhân được xác định theo quê quán của cha hoặc quê quán của mẹ theo thoả thuận của cha, mẹ khi đăng ký khai sinh, trường hợp cha, mẹ không thoả thuận được thì xác định theo tập quán".

Bên cạnh đó, đại biểu cũng đề nghị Ban soạn thảo đánh giá rõ hơn về ý nghĩa và sự cần thiết của việc xác định, ghi nhận quê quán của cá nhân theo Luật Hộ tịch và các văn bản pháp luật liên quan, trong đó, cần tham khảo kinh nghiệm quốc tế về vấn đề này.

Hướng tới thống nhất thông tin "quê quán" trong gia đình

Về dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng giải trình 3 nhóm vấn đề chính. Cụ thể, về việc ghi vào sổ hộ tịch các việc hộ tịch của công dân Việt Nam đã giải quyết tại cơ quan thẩm quyền nước ngoài: Đặc biệt là các trường hợp có sự xung đột pháp luật (ví dụ hôn nhân đồng giới được nước ngoài công nhận nhưng Việt Nam chưa quy định). Bộ trưởng nhấn mạnh nguyên tắc, Luật Hộ tịch là luật về hình thức, thủ tục; việc công nhận hay không phải theo luật nội dung (Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Quốc tịch). Nếu luật nội dung chưa công nhận thì không có cơ sở để ghi vào sổ hộ tịch.

Về thẩm quyền ký giấy tờ hộ tịch và vấn đề ủy quyền, theo dự thảo, Chủ tịch UBND cấp xã có thể ủy quyền cho công chức tư pháp hộ tịch ký các loại giấy tờ, trừ giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn và giấy chứng tử. Bởi đây là những giấy tờ mang tính chất "gốc", quan trọng nhất đời người, cần sự trang trọng và trách nhiệm cao nhất của người đứng đầu chính quyền cơ sở.

Tuy nhiên, tiếp thu ý kiến đại biểu về tính cấp bách của giấy chứng tử (phục vụ tang lễ), Bộ trưởng cho biết sẽ báo cáo Chính phủ nghiên cứu theo hướng có thể cho phép ủy quyền đối với riêng giấy chứng tử để bảo đảm linh hoạt. Đối với Phó Chủ tịch UBND xã, việc ký thay khi Chủ tịch đi vắng là việc điều hành bình thường, không thuộc phạm vi ủy quyền.

Về thông tin "quê quán" và tích hợp dữ liệu, Bộ trưởng ghi nhận các ý kiến về việc xác định quê quán sao cho thống nhất, tránh tình trạng mỗi thành viên trong gia đình một quê quán khác nhau. Đồng thời, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với Bộ Công an để rà soát, bảo đảm sự tương thích, liên thông tuyệt đối giữa dữ liệu hộ tịch và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (VNeID).

Kết thúc phần giải trình, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng khẳng định cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu nghiêm túc các ý kiến đóng góp để hoàn thiện các dự án Luật với chất lượng tốt nhất trước khi trình Quốc hội thông qua.

Diệu Anh