AI đặt ra yêu cầu mới, văn học tiếp tục sứ mệnh phục vụ đất nước và nhân dân

Sáng 31/10, Viện Văn học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế "Văn học Việt Nam từ đổi mới đến nay (1986-2026)", nhằm tổng kết thành tựu, nhận diện những hạn chế và trao đổi định hướng phát triển văn học trong bối cảnh mới.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho biết, sau 40 năm đổi mới, văn học Việt Nam đã có những chuyển biến quan trọng về tư duy nghệ thuật, nhận thức về con người, phương thức biểu đạt và sự đa dạng thể loại. Hoạt động lý luận, phê bình cũng có nhiều đổi mới thông qua việc tiếp thu, vận dụng sáng tạo các lý thuyết nước ngoài.

Những thành tựu này gắn liền với nỗ lực của đội ngũ nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình văn học và sự quan tâm của Đảng, Nhà nước thông qua các chính sách về văn hóa, nghệ thuật. Cơ chế quản lý ngày càng thông thoáng, cùng quá trình hội nhập quốc tế và giao lưu văn hóa đã tạo điều kiện phát huy tinh thần sáng tạo, thúc đẩy sự đa dạng về khuynh hướng, phong cách và phương thức nghệ thuật.

Tuy nhiên, văn học Việt Nam cũng đang đối mặt với những hạn chế, thách thức về chất lượng sáng tạo, hoạt động lý luận, phê bình, tiếp nhận và quảng bá tác phẩm. Đặc biệt, kinh tế thị trường, truyền thông số và sự phát triển nhanh chóng của AI đang tác động sâu sắc đến đời sống văn học, cùng với những biến đổi về hệ giá trị và quá trình toàn cầu hóa văn hóa.

Trước bối cảnh đó, GS.TS Lê Văn Lợi cho rằng nghiên cứu văn học cần gắn kết chặt chẽ hơn với những biến đổi của đời sống xã hội, sự thay đổi của công chúng nghệ thuật và sự phát triển của công nghệ số, AI. Đồng thời, cần hài hòa giữa giữ gìn, phát huy bản sắc dân tộc với tiếp thu các giá trị tiên tiến, hiện đại, khuyến khích sáng tạo và chủ động hội nhập quốc tế.

Dù ở thể loại, phương pháp hay thủ pháp nghệ thuật nào, văn học cũng phải hướng về cuộc sống, phục vụ đời sống nhân sinh, đất nước và con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Yêu cầu này càng có ý nghĩa trong bối cảnh triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa. Trong đó, văn hóa được định hướng trở thành sức mạnh mềm quốc gia; văn học là thành tố quan trọng, góp phần bồi dưỡng năng lực cảm thụ, phát triển tư duy phản biện, nuôi dưỡng lòng nhân ái và ý thức trách nhiệm của con người đối với quốc gia, dân tộc.

TS. Nguyễn Huy Bỉnh, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Văn học cho rằng tương lai của văn học Việt Nam không chỉ phụ thuộc vào khả năng những tác phẩm mới, mà còn phụ thuộc vào chất lượng của môi trường sáng tạo, năng lực nghiên cứu và phê bình, sự phát triển của văn hóa đọc, hiệu quả của hoạt động dịch thuật và khả năng đối thoại bình đẳng với nhân loại.

Những điều kiện ấy cần được xây dựng bằng sự hợp tác lâu dài giữa các nhà văn, nhà nghiên cứu, các cơ sở đào tạo, các cơ quan văn hóa, nhà xuất bản và cộng đồng học thuật trong nước và quốc tế.

Việc tổng kết 40 năm đổi mới cũng là dịp nhận diện những vấn đề còn bỏ ngỏ, tìm kiếm hướng tiếp cận mới để văn học khám phá con người sâu sắc hơn, giữ gìn chiều sâu văn hóa dân tộc trong hội nhập, đồng thời tiếp tục nuôi dưỡng đời sống tinh thần và năng lực đồng cảm của con người.

Tại Hội thảo, các đại biểu thảo luận tại 6 tiểu ban, tập trung vào các nội dung: Văn học thời kỳ đổi mới; nghiên cứu văn học dân gian, cổ trung đại và địa phương; lý luận, phê bình và dịch thuật; chủ thể sáng tạo và cách tân nghệ thuật; đa dạng thể loại, những hướng tiếp cận mới; văn học trong sinh thái và văn hóa.

Thông qua các trao đổi học thuật, Hội thảo kỳ vọng góp phần nhận diện đầy đủ hơn những quy luật vận động, triển vọng của văn học Việt Nam, thúc đẩy hợp tác nghiên cứu trong nước và quốc tế, qua đó phát huy vai trò của văn học trong bồi đắp phẩm chất, nhân cách, giá trị và sức sáng tạo của con người Việt Nam.

Thu Giang