Bài 2: Từ tư duy ‘công chức’ đến tư duy ‘luật sư chuyên nghiệp’

Chọn người phù hợp, không chạy theo số lượng

Ngay khi bước vào giai đoạn thí điểm, bài toán đầu tiên được đặt ra là xây dựng đội ngũ. Để chế định mới không rơi vào hình thức, các cơ quan, đơn vị, địa phương đang khẩn trương bắt tay vào việc chuẩn bị nhân lực, đào tạo kỹ năng và xây dựng lộ trình thực thi bài bản.

Tại TPHCM, Phó Chủ tịch UBND TPHCM Trần Văn Bảy cho biết, Thành phố hiện có hơn 1.000 vụ việc có tính chất pháp lý tại khu vực nhà nước. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu xây dựng đội ngũ luật sư công không chỉ am hiểu pháp luật quản lý nhà nước mà còn phải có kỹ năng hành nghề luật sư như: Thu thập, đánh giá chứng cứ, xây dựng phương án bảo vệ, tham gia tố tụng, tranh tụng tại tòa án...

Qua rà soát, Thành phố xác định 158 nhân sự đáp ứng tiêu chuẩn và có nguyện vọng tham gia làm luật sư công. Số nhân sự này được phân thành 2 nhóm gồm những người thuộc diện được miễn đào tạo, miễn tập sự hành nghề luật sư và những người đã có giấy chứng nhận tốt nghiệp đào tạo nghề luật sư nhưng thuộc trường hợp phải tập sự.

Để triển khai thí điểm hiệu quả Nghị quyết số 24/2026/QH16, TPHCM dự kiến xây dựng phương án bố trí, phát triển lực lượng theo lộ trình, ưu tiên các địa bàn, đơn vị có nhu cầu cấp thiết và thiết lập cơ chế điều phối giữa các cơ quan, đơn vị; đồng thời, thường xuyên rà soát đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức đáp ứng tiêu chuẩn để cử tham gia các chương trình đào tạo, bồi dưỡng về luật sư công...

Còn tại tỉnh Đồng Nai, địa phương dự kiến có khoảng 84 người trên cơ sở nguồn nhân lực hiện có gồm những người đã có chứng chỉ hành nghề luật sư và những trường hợp được miễn đào tạo, miễn tập sự luật sư; nhóm có giấy chứng nhận hoàn thành khóa đào tạo nghề luật sư hoặc thuộc trường hợp được miễn, giảm thời gian đào tạo nghề luật sư 4 tháng.

Tuy nhiên, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai Lê Trường Sơn cho biết, địa phương sẽ tiếp tục rà soát, "không chạy theo số lượng" mà căn cứ vào nội dung, tính chất công việc và nhu cầu thực tế trên 4 lĩnh vực theo Nghị quyết số 24/2026/QH16. Tỉnh cũng dự kiến thành lập các tổ và phân công đối với đội ngũ này, bảo đảm đáp ứng được công việc.

Qua đó cho thấy, "bài toán" nhân sự của việc thực hiện thí điểm chế định mới không đơn thuần là xác định bao nhiêu người đủ điều kiện, mà còn phải trả lời câu hỏi: Cần bao nhiêu người và họ sẽ thực hiện những công việc gì?

Từ người làm pháp lý đến người hành nghề luật sư

Một trong những vấn đề được đặt ra trong quá trình chuẩn bị đội ngũ luật sư công là sự thay đổi về tư duy và phương thức hành nghề. Theo bà Lại Thị Vân Anh, Phó Cục trưởng Cục Pháp luật quốc tế và Giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế (Bộ Tư pháp), chế định luật sư công là một chủ trương có tính lâu dài nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức.

Các vụ việc pháp lý có yếu tố quốc tế có thể liên quan đến tranh chấp đầu tư, thương mại, phòng vệ thương mại, pháp luật quốc tế công và tư. Ngay cả khi chưa trực tiếp tham gia tố tụng quốc tế, luật sư công vẫn có thể phát huy vai trò từ sớm thông qua tư vấn pháp lý cho các dự án lớn, xử lý yêu cầu, kiến nghị của nhà đầu tư nước ngoài,...và phòng ngừa rủi ro ngay từ đầu.

Bà Lại Thị Vân Anh cho rằng, nếu công tác tư vấn được thực hiện tốt từ giai đoạn đầu, nguy cơ phát sinh tranh chấp đầu tư quốc tế có thể được giảm thiểu và để làm được điều đó, cần quan tâm đến 3 vấn đề: Kỹ năng và tư duy, nguồn lực hỗ trợ, giới hạn trách nhiệm.

Luật sư công không thể giữ nguyên tư duy của một công chức làm công tác pháp lý thông thường. Trong quá trình tư vấn, người luật sư cần rà soát kỹ từng câu chữ, điều khoản của hợp đồng; đồng thời phải được đào tạo chuyên sâu về tư vấn, soạn thảo và tố tụng. Trong đội ngũ cũng cần có sự chuyên môn hóa giữa người làm tư vấn và người làm tranh tụng.

Cùng với đó là yêu cầu về nguồn lực. Luật sư công cần được tiếp cận các cơ sở dữ liệu pháp lý quốc tế, án lệ, công trình nghiên cứu và pháp luật nước ngoài để phục vụ công việc.

Một vấn đề khác là xác định rõ trách nhiệm giữa tư cách công chức và tư cách luật sư. Theo bà Lại Thị Vân Anh, cần làm rõ ranh giới trách nhiệm nghề nghiệp, bởi nếu không rõ, người thực hiện nhiệm vụ có thể e ngại khi đưa ra ý kiến chuyên môn…

Còn theo Luật sư Đào Ngọc Chuyền, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam, để chế định luật sư công vận hành thực chất, vấn đề trước hết là phải chuẩn bị được đội ngũ đáp ứng đồng thời yêu cầu về điều kiện hành nghề, kinh nghiệm công vụ và năng lực chuyên môn.

"Nhiệm vụ mới đòi hỏi Luật sư công không chỉ am hiểu hồ sơ quản lý nhà nước mà còn phải có kỹ năng tư vấn, tranh tụng, ngoại ngữ pháp lý, khả năng phối hợp liên ngành, dự báo và phòng ngừa rủi ro pháp lý; đồng thời phải vững vàng về chính trị, liêm chính, độc lập và tôn trọng sự thật khách quan", Luật sư Đào Ngọc Chuyền nhấn mạnh.

Về đào tạo, bồi dưỡng, Luật sư cho rằng, cần triển khai ngay từ quý IV/2026, rà soát cụ thể từng nhóm nhân sự để xác định điều kiện còn thiếu. Với nguồn mới, chương trình cần kết hợp kiến thức nền với các học phần chuyên sâu theo vị trí việc làm, tăng cường tình huống thực tiễn, đánh giá bằng sản phẩm tư vấn, bản tranh tụng và xử lý vụ việc, thay vì chỉ chú trọng số lượng khóa học.

Đặc biệt, đối với việc giải quyết các vụ việc có yếu tố quốc tế, Luật sư Đào Ngọc Chuyền cho rằng, cần chuẩn bị kỹ năng cho luật sư công trong các lĩnh vực có tính chất phức tạp như: Đầu tư có yếu tố nước ngoài, hợp đồng dự án PPP, mua sắm công, đất đai, thương mại quốc tế và phòng vệ thương mại.

"Việc bảo vệ lợi ích đất nước phải bắt đầu từ khâu phòng ngừa tranh chấp ngay khi xây dựng chính sách và ký kết hợp đồng. Đối với những vụ việc phức tạp vượt quá năng lực nội bộ, các cơ quan hoàn toàn có thể ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với các tổ chức hành nghề luật sư để huy động chuyên gia trong và ngoài nước", Luật sư Đào Ngọc Chuyền Chuyền lưu ý.

Luật sư Đào Ngọc Chuyền cũng đề nghị thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên giữa Bộ Tư pháp, các cơ quan thí điểm, Liên đoàn và các Đoàn Luật sư; đồng thời có hệ thống dữ liệu theo dõi từ đào tạo, tập sự, cấp chứng chỉ, thẻ luật sư đến số lượng, kết quả giải quyết vụ việc…

Đào tạo, bồi dưỡng-khâu quan trọng của giai đoạn thí điểm

Từ yêu cầu về năng lực thực tiễn, công tác đào tạo, bồi dưỡng được xác định là một khâu quan trọng trong giai đoạn đầu của quá trình thí điểm. PGS.TS Nguyễn Minh Hằng, Phó Giám đốc Học viện Tư pháp cho biết, Học viện đã hoàn tất dự thảo chương trình đào tạo, bồi dưỡng luật sư công. 

Bám sát Nghị quyết số 24 và Nghị định 364, Học viện phối hợp với Cục Bổ trợ tư pháp, Liên đoàn Luật sư Việt Nam nghiên cứu, tham khảo mô hình quốc tế để xây dựng đề án đào tạo luật sư công. Đề án đã được bảo vệ thành công vào tháng 6/2026.

Chương trình được thiết kế theo 4 nhóm năng lực cốt lõi: Tham mưu chiến lược và tư duy kiến tạo pháp luật; tư vấn, tranh tụng và bảo vệ lợi ích công, lợi ích công cộng; số hóa và thích ứng với công nghệ pháp lý; hội nhập, giao tiếp và chuyên môn hóa đa ngành.

Bên cạnh chuyên môn, chương trình chú trọng bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và văn hóa ứng xử, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của đội ngũ tham gia thí điểm.

Để đào tạo không tách rời thực tiễn, PGS.TS Nguyễn Minh Hằng đề nghị các bộ, ngành, địa phương chia sẻ hồ sơ, tình huống thực tế để có thể đưa vào học liệu; đồng thời tổ chức các tọa đàm, trao đổi thực tiễn để học viên tiếp cận những khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Có thể thấy rằng, từ việc lựa chọn nhân sự đến thay đổi tư duy hành nghề và chuẩn bị năng lực qua đào tạo, bồi dưỡng, quá trình chuẩn bị cho thí điểm chế định luật sư công đang hướng đến một yêu cầu chung: Đội ngũ được lựa chọn không chỉ đáp ứng điều kiện về hồ sơ, mà phải có khả năng đảm nhiệm những công việc pháp lý cụ thể với kỹ năng và tư duy của một luật sư chuyên nghiệp.

Tuy nhiên, có được đội ngũ luật sư công phù hợp mới chỉ là bước chuẩn bị ban đầu. Vấn đề tiếp theo là làm thế nào để luật sư công được giao việc đúng với năng lực, được phát huy vai trò trong những vụ việc thực tế và có cơ chế phối hợp, đánh giá phù hợp.

Diệu Anh

Bài 3: Để luật sư công không chỉ là một chức danh