Cơ chế nào ‘bù đắp’ tăng trưởng khi địa phương phải giữ đất rừng, đất lúa?

Thách thức không đồng đều trong mục tiêu tăng trưởng hai con số

Phát biểu tại phiên thảo luận kinh tế - xã hội chiều 20/4, tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, đại biểu Nguyễn Tuấn Anh, Phó Bí thư Thành ủy Cần Thơ, Đại biểu Quốc hội Đoàn TP. Cần Thơ nhấn mạnh, mục tiêu tăng trưởng hai con số giai đoạn 2026–2030 mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng, thể hiện quyết tâm chính trị trong việc xác lập mô hình tăng trưởng mới và cơ cấu lại nền kinh tế.

Theo ông, đây không chỉ là mục tiêu về tốc độ, mà còn là yêu cầu chuyển đổi căn bản về chất lượng phát triển, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt của cả hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương, cùng với các giải pháp chính sách đủ mạnh và mang tính đột phá.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy khả năng đạt được mục tiêu tăng trưởng hai con số giữa các địa phương là không đồng đều. Những địa phương có điều kiện thuận lợi như Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Đà Nẵng, TPHCM… có nhiều cơ hội để bứt phá.

Ngược lại, nhiều địa phương khác phải đối mặt với thách thức lớn khi vừa phát triển kinh tế, vừa thực hiện các nhiệm vụ chiến lược quốc gia. Đó là các địa phương vùng biên giới, hải đảo; các địa phương phải duy trì tỷ lệ che phủ rừng cao trên 60% như Thái Nguyên, Lạng Sơn, Lào Cai, Tuyên Quang, Quảng Trị và các tỉnh Tây Nguyên; hoặc các địa phương phải bảo đảm diện tích đất trồng lúa phục vụ an ninh lương thực.

Đáng chú ý, vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần duy trì khoảng 1,8–1,9 triệu ha đất lúa đến năm 2030 theo các quy định hiện hành. Điều này đồng nghĩa với việc các địa phương trong vùng phải hạn chế chuyển đổi đất đai để phục vụ tăng trưởng công nghiệp, dịch vụ, qua đó làm giảm dư địa phát triển kinh tế.

Cần cơ chế ‘bù đắp’ thay vì ‘cho thêm’

Từ thực tế này, nhiều đại biểu Quốc hội đặt vấn đề về việc có cần thiết xây dựng cơ chế hỗ trợ các địa phương hay không, thậm chí đề xuất áp dụng hệ số K trong đánh giá tăng trưởng GDP.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Tuấn Anh khẳng định, cần có giải pháp hỗ trợ đối với các địa phương thực hiện nhiệm vụ chiến lược quốc gia, bởi họ đang "hy sinh" tăng trưởng GDP để bảo đảm an ninh lương thực, môi trường cho cả nước.

Ông nhấn mạnh: hỗ trợ ở đây không phải là "cho thêm" mà là "bù đắp sự đóng góp".

Tuy nhiên, theo ông, việc cộng trực tiếp hệ số k vào GDP là chưa phù hợp, bởi GDP là chỉ tiêu thống nhất, có tính so sánh quốc tế. Nếu điều chỉnh trực tiếp sẽ làm sai lệch bản chất và độ tin cậy của chỉ tiêu này.

Thay vào đó, cần nghiên cứu các cách tiếp cận khoa học, phù hợp với thông lệ quốc tế nhằm bảo đảm vừa giữ được tính chuẩn mực của GDP, vừa phản ánh đúng đóng góp của các địa phương.

Ba hướng tiếp cận quốc tế đáng tham khảo

Trên cơ sở đó, đại biểu Nguyễn Tuấn Anh đã nêu ba cách tiếp cận tiêu biểu trên thế giới để giải quyết bài toán này.

Thứ nhất là chỉ tiêu GDP xanh (Green GDP). Đây là chỉ tiêu GDP được điều chỉnh bằng cách trừ đi chi phí suy thoái môi trường và cạn kiệt tài nguyên. Trung Quốc đã thí điểm chỉ tiêu này trong giai đoạn 2004–2007. Cách tiếp cận này giúp phản ánh đầy đủ hơn chất lượng tăng trưởng và mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường.

Thứ hai là cơ chế bù đắp sinh thái (eco-compensation). Theo đó, Nhà nước hoặc các bên hưởng lợi sẽ chi trả tài chính cho các chủ thể bảo vệ hệ sinh thái. Tại Trung Quốc, đến năm 2024 đã hình thành 28 cơ chế bù đắp sinh thái tại 24 tỉnh, thành phố và khu tự trị. Cơ chế này tạo động lực tài chính trực tiếp cho các địa phương, đồng thời không làm ảnh hưởng đến chỉ tiêu GDP.

Thứ ba là hạch toán vốn tự nhiên (Natural Capital Accounting), đưa tài nguyên thiên nhiên vào hệ thống tài khoản quốc gia. Liên Hợp Quốc đã triển khai chương trình thí điểm tại 5 quốc gia gồm Brazil, Trung Quốc, Ấn Độ, Mexico và Nam Phi trong giai đoạn 2017–2021. Kết quả cho thấy các quốc gia này đã bước đầu lượng hóa được giá trị kinh tế của hệ sinh thái và sử dụng trong hoạch định chính sách.

Các cách tiếp cận này không chỉ bảo đảm tính khoa học, minh bạch mà còn tạo nền tảng dữ liệu quan trọng để xây dựng chính sách phát triển bền vững.

Hoàn thiện thể chế để bảo đảm công bằng phát triển

Từ những phân tích trên, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Tuấn Anh kiến nghị Quốc hội hai nội dung quan trọng.

Thứ nhất, giao Chính phủ khẩn trương nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về cơ chế hỗ trợ, bù đắp cho các địa phương có điều kiện khó khăn, giữ vị trí trọng yếu và thực hiện nhiệm vụ chiến lược quốc gia, từ đó đề xuất giải pháp phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Thứ hai, xem xét đưa nội dung này vào nghị quyết của kỳ họp, đồng thời đẩy nhanh việc thể chế hóa, ban hành chính sách để bảo đảm triển khai đồng bộ trên phạm vi cả nước.

Theo ông, việc xây dựng cơ chế bù đắp là cần thiết để bảo đảm đánh giá công bằng hơn giữa các địa phương có điều kiện và vai trò khác nhau trong đóng góp vào tăng trưởng GDP. Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển của thế giới.

Thực tế, trong những năm qua, Chính phủ đã triển khai một số chương trình hỗ trợ địa phương ứng phó biến đổi khí hậu, khuyến khích trồng rừng và phát triển nông nghiệp bền vững. Tuy nhiên, về dài hạn, cần tiếp tục hoàn thiện các cơ chế mang tính hệ thống, bảo đảm vừa lượng hóa được đóng góp của địa phương, vừa duy trì động lực tăng trưởng.

Việc thiết kế chính sách phù hợp không chỉ giúp các địa phương hoàn thành tốt nhiệm vụ chiến lược quốc gia mà còn tạo điều kiện để phát triển kinh tế hài hòa, bền vững, đóng góp tích cực vào mục tiêu tăng trưởng chung của đất nước trong giai đoạn tới.

Lê Sơn