Đặt cộng đồng vào trung tâm của phát triển rừng

Rừng - động lực phát triển kinh tế địa phương bền vững

Hôm nay (18/3), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) phối hợp với Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm tổ chức kỷ niệm Ngày Quốc tế về Rừng 2026 tại Việt Nam. Với chủ đề “Rừng và phát triển kinh tế bền vững”, thông điệp năm nay nhấn mạnh rừng không chỉ cần được bảo vệ mà còn là nền tảng cho tăng trưởng xanh và sinh kế lâu dài.

Được Liên Hợp Quốc thông qua từ năm 2012 và tổ chức thường niên từ 2013, Ngày Quốc tế về Rừng là dịp để các quốc gia nhìn nhận đầy đủ hơn giá trị của rừng trong phát triển. Theo FAO, rừng đóng góp hàng nghìn tỷ USD mỗi năm cho kinh tế toàn cầu, trong khi hơn một nửa GDP thế giới phụ thuộc vào thiên nhiên. Tuy vậy, những giá trị này vẫn chưa được phản ánh đầy đủ trong chính sách và đầu tư.

Rừng không chỉ cung cấp gỗ, lâm sản hay dược liệu mà còn giữ vai trò thiết yếu như bảo vệ nguồn nước, giữ đất, điều hòa khí hậu và giảm thiểu rủi ro thiên tai. Đây là những yếu tố nền tảng cho tăng trưởng dài hạn, đặc biệt với các nền kinh tế đang phát triển.

Tại Việt Nam, với gần 14,87 triệu ha rừng và tỷ lệ che phủ trên 42%, rừng đang đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội. Ngành lâm nghiệp duy trì tăng trưởng khoảng 5%/năm và có tác động lan tỏa tới nhiều lĩnh vực như nông nghiệp, thủy điện, du lịch và chế biến.

Đáng chú ý, xuất khẩu gỗ và lâm sản năm 2025 đạt trên 18,3 tỷ USD, trở thành một trong những trụ cột kinh tế. Bên cạnh đó, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng cũng mang lại nguồn thu ổn định, góp phần cải thiện đời sống người dân.

Hiện có khoảng 25 triệu người sống trong và gần rừng, cho thấy rừng không chỉ là tài nguyên môi trường mà còn là nền tảng an sinh và động lực phát triển bền vững.

Bảo tồn gắn với sinh kế

Vườn quốc gia Cúc Phương là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, được thành lập năm 1962, nơi hội tụ những giá trị đặc sắc về đa dạng sinh học, văn hóa và giáo dục môi trường. Thực tế từ Cúc Phương cho thấy, bảo tồn rừng chỉ thực sự bền vững khi gắn liền với lợi ích kinh tế của người dân.

Trong giai đoạn 2010-2025, nhiều mô hình sinh kế đã được triển khai tại vùng đệm, từ nông – lâm kết hợp, chăn nuôi quy mô hộ gia đình đến phát triển du lịch sinh thái. Những mô hình này giúp hàng trăm hộ dân cải thiện thu nhập, đồng thời giảm đáng kể áp lực khai thác tài nguyên rừng.

Đặc biệt, du lịch sinh thái đã mở ra hướng đi mới khi cộng đồng địa phương tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị, từ dịch vụ lưu trú, ẩm thực đến hướng dẫn du lịch và biểu diễn văn hóa. Điều này không chỉ tạo sinh kế mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa.

Quan trọng hơn, nhận thức của người dân về bảo vệ rừng được nâng cao rõ rệt. Khi sinh kế gắn liền với rừng, cộng đồng trở thành lực lượng bảo vệ rừng tích cực và hiệu quả nhất.

Một trong những định hướng lớn của ngành lâm nghiệp Việt Nam là chuyển từ tư duy "bảo vệ rừng" sang "phát triển kinh tế rừng bền vững", trong đó cộng đồng địa phương đóng vai trò trung tâm.

Các mô hình sinh kế dựa vào rừng - từ trồng dược liệu, phát triển lâm sản ngoài gỗ đến du lịch sinh thái - đang được khuyến khích nhân rộng. Đồng thời, các cơ chế mới như thị trường carbon rừng, tài chính khí hậu hay hợp tác công - tư được kỳ vọng sẽ tạo thêm nguồn lực cho lĩnh vực này.

Ông Trần Quang Bảo, Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cho biết, thời gian tới ngành sẽ tập trung vào các trụ cột: quản lý rừng bền vững; phát triển chuỗi giá trị lâm sản không gây mất rừng; mở rộng dịch vụ hệ sinh thái; thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời tăng cường vai trò của cộng đồng trong quản lý tài nguyên rừng.

Để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển rừng bền vững, Việt Nam tiếp tục coi trọng hợp tác với các tổ chức quốc tế như FAO, GIZ, WWF, UNDP… Đây là nguồn lực quan trọng giúp nâng cao năng lực quản lý, chuyển giao công nghệ và phát triển các mô hình kinh tế xanh.

Ông Vinod Ahuja, Trưởng Đại diện FAO cho biết: "Rừng của Việt Nam không chỉ là một kho báu thiên nhiên; rừng còn là động lực mạnh mẽ cho các cơ hội kinh tế và sinh kế vùng nông thôn. Đầu tư cho rừng đồng nghĩa với đầu tư cho an ninh nguồn nước, khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu và tăng trưởng bền vững cho hàng triệu người. Những sự kiện như thế này nhắc chúng ta rằng việc bảo vệ rừng và củng cố các nền kinh tế dựa vào rừng phải luôn song hành nếu chúng ta muốn xây dựng một tương lai thịnh vượng và bền vững".

FAO nhấn mạnh rằng, đầu tư vào rừng chính là đầu tư vào tương lai: không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn đảm bảo an ninh nguồn nước, giảm thiểu rủi ro thiên tai và tăng khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu.

Trong bối cảnh các mục tiêu khí hậu và đa dạng sinh học toàn cầu ngày càng cấp bách, việc đặt rừng vào trung tâm của các chiến lược phát triển là yêu cầu tất yếu. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Chính phủ, doanh nghiệp, cộng đồng và các đối tác quốc tế.

Trong ngành lâm nghiệp, một định hướng rõ ràng đang được hình thành: phát triển kinh tế dựa vào rừng nhưng không đánh đổi tài nguyên rừng.

Rừng không chỉ được đo bằng diện tích hay sản lượng gỗ, mà còn bằng giá trị của nước sạch, không khí trong lành, đa dạng sinh học và sinh kế bền vững cho hàng triệu người.

Đỗ Hương