Đề xuất lập Quỹ 500 tỷ đồng hỗ trợ doanh nghiệp tiết kiệm năng lượng

Trở ngại lớn đối với quá trình chuyển đổi

Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng phục vụ phát triển kinh tế ngày càng tăng, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả không chỉ góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia mà còn giúp doanh nghiệp giảm chi phí sản xuất, nâng cao sức cạnh tranh.

Đặc biệt, các doanh nghiệp xuất khẩu đang phải thích ứng với những yêu cầu ngày càng khắt khe về phát thải carbon tại các thị trường quốc tế, trong đó có Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU), gắn với Hệ thống thương mại phát thải EU (EU ETS).

Để đáp ứng những yêu cầu này, doanh nghiệp cần đầu tư đổi mới công nghệ, thay thế máy móc, thiết bị tiêu hao nhiều năng lượng và cải tiến quy trình sản xuất. Tuy nhiên, nguồn vốn đầu tư vẫn là một trong những trở ngại lớn đối với quá trình chuyển đổi.

Theo ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Năng lượng - Dầu khí (Bộ Công Thương), thời gian qua, Bộ Công Thương đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ kỹ thuật trong khuôn khổ Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (VNEEP). Tuy nhiên, việc chuyển các giải pháp tiết kiệm năng lượng thành những dự án đầu tư cụ thể còn gặp nhiều khó khăn, nhất là khả năng tiếp cận nguồn vốn của doanh nghiệp.

Từ thực tế này, Bộ Công Thương đang xây dựng Đề án thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, nhằm tạo thêm kênh hỗ trợ tài chính, giúp doanh nghiệp triển khai các dự án đầu tư công nghệ, thiết bị tiết kiệm năng lượng.

“Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được đề xuất nhằm tháo gỡ rào cản, với định hướng là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận. Tuy nhiên, Quỹ vẫn phải bảo toàn nguồn vốn”, ông Đặng Hải Dũng cho biết.

Theo định hướng xây dựng, thay vì chủ yếu cấp vốn không hoàn lại như một số cơ chế hỗ trợ hiện hành, Quỹ sẽ sử dụng các công cụ tài chính như cho vay ưu đãi và hỗ trợ lãi suất, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp huy động nguồn lực đầu tư, đồng thời bảo đảm khả năng duy trì hoạt động của Quỹ.

Việc xây dựng Đề án được thực hiện trên cơ sở Luật số 77/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, phù hợp với định hướng phát triển năng lượng, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia tại Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Dự kiến hỗ trợ lãi suất 2%/năm, cho vay tối đa 10 năm

Theo phương án đang được xây dựng, Quỹ có vốn điều lệ dự kiến 500 tỷ đồng, được ngân sách nhà nước cấp trong giai đoạn 2027–2029 từ nguồn vốn đầu tư công trung hạn.

Quỹ dự kiến thực hiện sáu nhóm nhiệm vụ, gồm huy động nguồn lực tài chính; cho vay ưu đãi bán buôn; hỗ trợ lãi suất; hỗ trợ kỹ thuật như kiểm toán năng lượng, đào tạo nhân lực; thúc đẩy chuyển đổi thị trường và thực hiện đầu tư chính sách.

Trong đó, Quỹ dự kiến trích tối đa 10% vốn điều lệ lũy kế hằng năm để thực hiện các nghiệp vụ hỗ trợ không hoàn lại, như cấp bù hỗ trợ lãi suất 2%/năm.

Đối với hoạt động cho vay bán buôn, Quỹ sẽ cung cấp nguồn vốn ưu đãi cho các tổ chức tín dụng để cho doanh nghiệp vay lại, với thời hạn tối đa 10 năm và thời gian ân hạn tối đa hai năm. Theo phương án đề xuất, các tổ chức tín dụng tham gia phải tự thẩm định và chịu rủi ro tín dụng đối với khách hàng vay vốn.

Nhằm bảo đảm an toàn tài chính, Đề án cũng đưa ra các giới hạn quản trị rủi ro. Theo đó, mức cho vay đối với một dự án không vượt quá 70% tổng mức đầu tư; dư nợ của một khách hàng không vượt quá 10% vốn chủ sở hữu của Quỹ; dư nợ của một tổ chức tín dụng không vượt quá 40% tổng dư nợ cho vay bán buôn.

Trình bày kết quả nghiên cứu về mô hình tổ chức và cơ chế hoạt động của Quỹ, TS. Nguyễn Thị Mai Anh, đại diện Liên danh tư vấn EEI, cho biết Quỹ được đề xuất tổ chức theo mô hình quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận. Theo phương án nghiên cứu, Thủ tướng Chính phủ sẽ quyết định thành lập và quy định cơ chế hoạt động, tài chính của Quỹ.

Hoạt động của Quỹ được xây dựng trên bốn nguyên tắc: đẩy mạnh xã hội hóa, bảo đảm độc lập tài chính, tránh trùng lặp với các cơ chế sử dụng ngân sách nhà nước và hạn chế tối đa việc phát sinh thêm chi phí cho doanh nghiệp.

Nguồn vốn của Quỹ dự kiến gồm ba nhóm chính: vốn chủ sở hữu, vốn huy động gắn với khả năng hoàn trả và vốn nhận ủy thác. Trong đó, vốn điều lệ ban đầu được bố trí từ nguồn vốn đầu tư công trung hạn.

Về cơ chế tài chính, ngân sách nhà nước không hỗ trợ chi phí hoạt động thường xuyên. Quỹ phải tự bảo đảm chi phí vận hành từ các nguồn thu hợp pháp, đồng thời tuân thủ yêu cầu bảo toàn vốn, quản trị rủi ro và các quy định về hoạt động tài chính.

Quỹ không thực hiện các hoạt động ngân hàng như nhận tiền gửi hoặc phát hành bảo lãnh tín dụng. Đối với các nghiệp vụ cho vay qua tổ chức tín dụng, trách nhiệm thẩm định và phân bổ rủi ro phải được xác định theo từng hình thức cho vay, ủy thác và cơ chế được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Bên cạnh đó, Quỹ phải thực hiện lập kế hoạch tài chính hằng năm, chịu sự kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước và áp dụng các chính sách thuế theo quy định pháp luật.

Về tổ chức bộ máy, Đề án hướng tới mô hình quản lý tinh gọn, tận dụng nhân lực hiện có của Bộ Công Thương theo hình thức kiêm nhiệm hoặc chuyên trách, không làm tăng tổng biên chế. Cơ cấu dự kiến gồm Hội đồng quản lý từ 5 đến 7 thành viên, Ban Kiểm soát tối đa 5 thành viên và Cơ quan điều hành.

Theo lộ trình đề xuất, Bộ Công Thương dự kiến hoàn thiện Đề án, trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt trong tháng 12/2026. Nếu được phê duyệt theo kế hoạch, Quỹ dự kiến bắt đầu hoạt động từ ngày 1/1/2027 và được cấp đủ vốn điều lệ vào năm 2029.

Việc hình thành Quỹ được kỳ vọng góp phần tháo gỡ khó khăn về vốn cho các dự án tiết kiệm năng lượng, khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ, giảm chi phí sản xuất, nâng cao khả năng cạnh tranh và thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả trong nền kinh tế.

Anh Thơ