Giấc ngủ – "Chìa khóa thầm lặng" nâng tầm thể thao thành tích cao

 Mối liên hệ giữa chất lượng giấc ngủ và thành tích thể thao

Hiện nay, Y học giấc ngủ – lĩnh vực nghiên cứu và chăm sóc sức khỏe liên quan đến giấc ngủ – đang ngày càng được khẳng định là "mảnh ghép" không thể thiếu để nâng cao thành tích thể thao, giảm chấn thương và tối ưu hóa hiệu suất vận động viên.

Nhân kỷ niệm 80 năm Ngày Thế thao Việt Nam (27/3/1946 – 27/3/2026), trao đổi với phóng viên Báo Điện tử Chính phủ, GS.TSKH Dương Quý Sỹ, Phó Chủ tịch Hội Y học giấc ngủ châu Á, Thành viên Ban chấp hành Hội giấc ngủ thế giới cho biết, mỗi con người thường dành hơn 1/3 cuộc đời để ngủ.

Nhưng với vận động viên, đặc biệt là vận động viên thành tích cao, giấc ngủ không chỉ là nghỉ ngơi mà còn là "giai đoạn vàng" để phục hồi thể chất, tái tạo năng lượng và ổn định tinh thần. Một giấc ngủ chất lượng giúp hệ cơ xương khớp phục hồi, hệ thần kinh minh mẫn, từ đó cải thiện khả năng tập luyện, phản xạ và ra quyết định trong thi đấu.

Các nghiên cứu quốc tế, đặc biệt từ Mỹ và châu Âu cũng đã chứng minh mối liên hệ chặt chẽ giữa chất lượng giấc ngủ và thành tích thể thao. Vận động viên ngủ đủ và sâu có xu hướng đạt phong độ cao hơn, giảm nguy cơ chấn thương và duy trì sự ổn định tâm lý tốt hơn so với những người thiếu ngủ hoặc ngủ kém chất lượng.

"Sức khỏe giấc ngủ là nền tảng của thành tích cao, giúp vận động viên không chỉ thi đấu tốt hơn mà còn giảm nguy cơ chấn thương và duy trì sự ổn định lâu dài. Đồng thời giúp điều chỉnh theo hướng tích cực hành vi và thái độ chuẩn mực của vận động viên khi thi đấu ở những môn có tính đối kháng và tính tập thể cao, như bóng chuyền, bóng đá, đua thuyền, chạy tiếp sức…", GS.TSKH Dương Quý Sỹ nhấn mạnh.

Thách thức của y học giấc ngủ trong thể thao hiện nay

Dù vai trò đã được chứng minh rõ ràng, song việc ứng dụng y học giấc ngủ trong thể thao vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam.

Trên thế giới, các nền thể thao tiên tiến đã tích hợp quản lý giấc ngủ vào hệ thống đào tạo vận động viên từ rất sớm. Giấc ngủ được theo dõi như một chỉ số quan trọng ngang với thể lực hay dinh dưỡng, thậm chí được đưa vào các chương trình phòng ngừa chấn thương và phát triển tài năng trẻ. Tuy nhiên, tại Việt Nam, lĩnh vực này vẫn chưa được quan tâm đúng mức, chưa trở thành một phần chính thức trong hệ thống huấn luyện thể thao thành tích cao.

GS.TSKH Dương Quý Sỹ cũng chỉ ra một thực tế đáng lo ngại, đó là tỷ lệ rối loạn giấc ngủ trong cộng đồng không hề nhỏ. Theo thống kê, hơn 8,5% người trưởng thành có rối loạn thở khi ngủ và trên 25% bị thiếu ngủ. Điều này cũng phản ánh phần nào nguy cơ tiềm ẩn ở các vận động viên – nhóm đối tượng chịu áp lực cao về thể chất và tinh thần.

Các thách thức nổi bật có thể kể đến như: thiếu nhận thức chuyên môn; lệch nhịp sinh học ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất; áp lực thi đấu căng thẳng, tâm lý lo âu, khiến chất lượng giấc ngủ suy giảm; lạm dụng thiết bị điện tử gây khó ngủ; thiếu hệ thống hỗ trợ chuyên sâu…

Hệ quả của tình trạng này là thiếu ngủ hoặc ngủ kém chất lượng, dẫn đến suy giảm khả năng tập trung, phản xạ chậm, tăng nguy cơ chấn thương và ảnh hưởng tiêu cực đến thành tích thi đấu.

Hướng đi nào cho y học giấc ngủ trong thể thao?

Trước những thách thức đó, GS.TSKH Dương Quý Sỹ chỉ ra rằng, Việt Nam cần sớm xây dựng chiến lược phát triển y học giấc ngủ trong thể thao theo hướng bài bản, hiện đại và hội nhập quốc tế.

Theo đó, trước tiên chúng ta cần có các nghiên cứu, khảo sát toàn diện về sức khỏe giấc ngủ của vận động viên. Đây sẽ là cơ sở khoa học để xây dựng chính sách và chương trình can thiệp phù hợp.

Song song, cần tăng cường đào tạo kiến thức về y học giấc ngủ cho huấn luyện viên, bác sĩ thể thao và chính các vận động viên. Khi nhận thức được nâng cao, việc thay đổi hành vi – như ngủ đúng giờ, hạn chế thiết bị điện tử, duy trì thói quen thư giãn – sẽ trở nên dễ dàng hơn.

Thứ hai là đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu. Hiện nay, đội ngũ chuyên gia về y học giấc ngủ trong thể thao ở nước ta còn thiếu. Do đó, cần triển khai các chương trình đào tạo, cấp chứng chỉ chuyên môn cho cán bộ y tế thể thao, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế để cập nhật kiến thức và công nghệ mới.

Thứ 3 là ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Sự phát triển của công nghệ mở ra cơ hội lớn trong việc theo dõi và cải thiện giấc ngủ. Các thiết bị đeo thông minh, giường ngủ thông minh hay hệ thống phân tích dữ liệu lớn có thể giúp theo dõi nhịp sinh học, chất lượng giấc ngủ theo thời gian thực.

Đặc biệt, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể phân tích dữ liệu để cá thể hóa chương trình luyện tập, nghỉ ngơi và phục hồi cho từng vận động viên, từ đó tối ưu hóa hiệu suất và giảm nguy cơ chấn thương.

Thứ 4, xây dựng hệ thống trung tâm chuyên sâu. Việc thành lập các trung tâm hoặc viện chuyên về y học giấc ngủ trong thể thao là hướng đi mang tính chiến lược. Đây sẽ là nơi thực hiện các hoạt động khám, đánh giá giấc ngủ định kỳ, tư vấn và điều trị các rối loạn giấc ngủ, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ, đồng thời là nơi đào tạo nguồn nhân lực.

Thứ 5, cá thể hóa chương trình huấn luyện. Đây là một xu hướng quan trọng trên thế giới là cá thể hóa – tức xây dựng chương trình riêng cho từng vận động viên dựa trên đặc điểm sinh học, tâm lý, cường độ tập luyện và giấc ngủ. Điều này giúp tối ưu hóa hiệu quả và giảm thiểu rủi ro.

Giấc ngủ – nền tảng cho thành tích bền vững

Có thể thấy, y học giấc ngủ không còn là yếu tố "phụ trợ" mà đã trở thành trụ cột quan trọng trong thể thao hiện đại. Một giấc ngủ tốt không chỉ giúp vận động viên phục hồi thể lực mà còn nâng cao trí tuệ, cảm xúc và khả năng thích nghi trong thi đấu.

GS.TSKH Dương Quý Sỹ khẳng định, giấc ngủ tốt là điều kiện tiên quyết để vận động viên đạt phong độ cao nhất, đồng thời là 'lá chắn' quan trọng giúp phòng ngừa chấn thương và duy trì sự nghiệp thi đấu lâu dài.

Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới nâng tầm thể thao trên đấu trường quốc tế, việc đầu tư cho y học giấc ngủ chính là góp phần đầu tư cho nền tảng phát triển bền vững. Khi giấc ngủ được đặt đúng vị trí, kết hợp với dinh dưỡng, khoa học huấn luyện và công nghệ hiện đại, thể thao Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra những bước đột phá trong tương lai gần.

Hiền Minh