Giáo dục mở trong kỷ nguyên AI: Không chỉ mở rộng tiếp cận tri thức

Ngày 23/10, tại Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) phối hợp với Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI) cùng các đơn vị liên quan tổ chức Hội thảo Giáo dục mở châu Á - Thái Bình Dương 2026 (OpenAP 2026), với chủ đề “Tương lai mở: Thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương”.

Giáo dục mở phải bảo đảm cơ hội bình đẳng

Phát biểu tại Hội thảo, GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho rằng công nghệ số, AI và các hình thức chia sẻ tri thức mới đang làm thay đổi sâu sắc giáo dục đại học. Tuy nhiên, tri thức dễ tiếp cận hơn không đồng nghĩa mọi sinh viên đều có cơ hội bình đẳng về công nghệ, học liệu và phát triển kỹ năng.

Giáo dục mở vì vậy không chỉ dừng ở số hóa hay chia sẻ tài nguyên, mà cần bảo đảm tính công bằng, bao trùm, lấy con người làm trung tâm. Người học phải có đủ năng lực khai thác tài nguyên, tư duy phản biện và sáng tạo tri thức mới.

Cùng quan điểm, PGS.TS Huỳnh Thành Đạt, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ số và AI cần giúp thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức, nhất là với người học ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

PGS.TS Huỳnh Thành Đạt cho rằng, một nền giáo dục đại học chỉ thực sự mở khi bảo đảm được tính công bằng và bao trùm. Điều này đòi hỏi mọi cá nhân, không phân biệt hoàn cảnh kinh tế, giới tính hay địa lý, đều có cơ hội phù hợp để tiếp cận và thành công ở bậc đại học; đồng thời xây dựng môi trường học thuật tôn trọng sự đa dạng, không để ai bị bỏ lại phía sau. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần sự phối hợp giữa Nhà nước, cơ sở giáo dục, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và đối tác quốc tế.

TS. Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin KH&CN Việt Nam cho rằng Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 71-NQ/TW tạo định hướng quan trọng cho phát triển giáo dục hiện đại, mở, liên thông, thúc đẩy học tập suốt đời và nâng cao năng lực số, năng lực AI.

Theo ông, xây dựng tài nguyên tri thức mở cần sự tham gia của các cơ sở giáo dục, tổ chức khoa học và công nghệ, doanh nghiệp, hội nghề nghiệp và cộng đồng chuyên gia. Việt Nam không chỉ tiếp nhận tri thức thế giới mà còn cần đóng góp nhiều hơn các kết quả nghiên cứu, kinh nghiệm và sáng kiến vào kho tri thức chung của nhân loại.

Thể chế hóa giáo dục mở, bảo đảm nguồn lực dài hạn

Phân tích thực trạng giáo dục mở trong khu vực, PGS.TS Đỗ Văn Hùng, Trưởng khoa Quản trị Thông tin, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn dẫn kết quả khảo sát 180 công trình trong 15 năm cho thấy nghiên cứu về lĩnh vực này tăng trung bình 10,5% mỗi năm, nhưng chỉ 41% công trình được công bố theo hình thức truy cập mở. Đáng chú ý, 134 trong số 180 nghiên cứu thuộc về Trung Quốc, Australia và Ấn Độ.

Các số liệu cho thấy tỉ lệ công trình được công bố theo hình thức truy cập mở còn hạn chế, trong khi hoạt động nghiên cứu về giáo dục mở tập trung đáng kể ở một số quốc gia.

Theo PGS.TS Đỗ Văn Hùng, AI có thể hỗ trợ dịch thuật, đơn giản hóa tài liệu chuyên ngành, xây dựng câu hỏi kiểm tra và điều chỉnh học liệu theo nhu cầu. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả các công cụ này, người học cần có kỹ năng số, tư duy phản biện, khả năng tiếp cận nguồn tin đáng tin cậy và sự hỗ trợ từ nhà trường.

Việt Nam có thể tiếp cận tri thức toàn cầu thông qua các nghiên cứu quốc tế, nguồn tài nguyên khoa học mở và cơ hội học tập xuyên biên giới. Tuy nhiên, giáo dục mở không nên chỉ là quá trình tiếp nhận một chiều. Với những nghiên cứu có giá trị, tài nguyên giáo dục bản địa và kinh nghiệm văn hóa, tri thức tích lũy, Việt Nam có tiềm năng đóng góp trở lại cho khu vực và thế giới.

Để hiện thực hóa điều đó, giáo dục mở không thể chỉ tồn tại trong các dự án ngắn hạn, môn học thử nghiệm hay phụ thuộc vào nguồn tài trợ nhất thời, mà cần một hệ sinh thái bền vững với các chính sách hỗ trợ kịp thời và nguồn lực ổn định.

Ở góc độ quốc tế, GS. Rory Patrick McGreal, Giáo sư Đại học Athabasca (Canada), Chủ tịch UNESCO về Tài nguyên Giáo dục Mở, cho rằng AI mở ra cơ hội phát triển học liệu, bài giảng, bài kiểm tra và bản dịch đa ngôn ngữ, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận tri thức. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI cũng đặt ra yêu cầu về bản quyền, đạo đức, minh bạch và trách nhiệm. Người sử dụng cần công khai việc dùng AI, kiểm tra kết quả và chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung.

Trong khi đó, TS. Igor Lesko, Giám đốc điều hành Tổ chức Giáo dục Mở Toàn cầu (OE Global), nhấn mạnh thách thức không chỉ là triển khai mà còn là duy trì hiệu quả các sáng kiến giáo dục mở trong dài hạn.

Theo TS. Igor Lesko, cần chuyển từ cấp vốn theo dự án ngắn hạn sang bố trí ngân sách thường xuyên để phát triển, duy trì tài nguyên giáo dục mở; đồng thời hoàn thiện quy định, thể chế, nâng cao năng lực chuyên môn và tăng cường kết nối các mạng lưới. Chính sách chỉ có thể tạo ra tác động thực chất khi đi cùng cơ chế thực thi và nguồn lực dài hạn.

Thu Giang