Gìn giữ, giới thiệu di sản mỹ thuật Việt Nam trên trường quốc tế

Triển lãm quy tụ 16 tác phẩm trải dài từ khoảng năm 1905 đến 1960, với sự góp mặt của các tác giả: Lê Phổ, Vũ Cao Đàm, Mai Trung Thứ, Nguyễn Gia Trí, Phạm Hậu cùng nhiều nghệ sĩ phương Tây từng hoạt động tại Đông Dương.

Thoát khỏi những khuôn mẫu về mỹ thuật Việt Nam

DE SARTHE giới thiệu triển lãm Vọng Đông Kinh: Nghệ thuật Hiện đại Việt Nam (Echoes of Tonkin: Vietnamese Modern Art), tái hiện hành trình hình thành của nghệ thuật hiện đại Việt Nam từ những tiền đề ban đầu cho đến thời kỳ chín muồi. Trải dài từ năm 1905 đến 1960, triển lãm quy tụ các tác phẩm của Albert Cézard, Victor Tardieu, Léa Lafugie, Alix Aymé, Joseph Inguimberty, Phạm Hậu, Lê Phổ, Nguyễn Gia Trí và Vũ Cao Đàm, cùng hai tác phẩm điêu khắc Chăm Pa gợi nhắc về nguồn cội nghệ thuật lâu đời của Việt Nam.

Từ những tác phẩm ra đời năm 1905 đến cuộc đối thoại giữa hội họa hiện đại và điêu khắc Chăm, triển lãm Echoes of Tonkin (Vọng Đông Kinh) tại Hồng Kông (Trung Quốc) mở ra một cách nhìn rộng hơn về mỹ thuật Việt Nam. Với Pascal de Sarthe, lịch sử ấy không bắt đầu từ một ngôi trường, cũng không chỉ được định hình bởi những nghệ sĩ rời quê hương sang Paris, mà là kết quả của nhiều lớp văn hóa, chất liệu và tư duy sáng tạo giao thoa qua thời gian.

Thay vì chỉ kể câu chuyện quen thuộc về Trường Mỹ thuật Đông Dương và ảnh hưởng của hội họa châu Âu, triển lãm mở rộng câu chuyện về những cuộc gặp gỡ giữa nghệ thuật phương Đông và phương Tây, cũng như quá trình các nghệ sĩ Việt Nam biến những kỹ thuật được tiếp nhận thành ngôn ngữ riêng. Lụa và sơn mài, từ những chất liệu gắn với thủ công truyền thống, dần trở thành những phương tiện quan trọng của mỹ thuật hiện đại Việt Nam.

Các điểm nhấn nổi bật bao gồm Bát sứ xanh (Le Bol bleu, 1930) và bức tranh lụa khổ lớn Đức Phật đắc đạo (L'illumination de Bouddha, 1947) của Lê Phổ; bức toàn cảnh rộng gần hai mét Sa Pa (Chapa, 1942) của Joseph Inguimberty; các tác phẩm sơn mài của Alix Aymé và Phạm Hậu; bức tượng đất nung Đầu thiếu nữ (Tête de femme, c. 1939) của Vũ Cao Đàm; và khép lại triển lãm là Thuyền trên vịnh Hạ Long (Bateaux dans la baie d'Halong, 1960) của Nguyễn Gia Trí - bức sơn mài của bậc thầy đã góp công lớn hơn ai hết trong việc biến chất liệu này thành ngôn ngữ của hội họa hiện đại.

Hai tác phẩm điêu khắc Chăm Pa mang lại cho dòng diễn ngôn này một nền tảng sâu sắc hơn: một tượng Phật bằng đá sa thạch thế kỷ IX–X và một tượng Ganesha theo phong cách Tháp Mẫm (Bình Định) thế kỷ XI–XII. 

 Đưa sơn mài trở thành phương tiện biểu đạt của hội họa hiện đại

Theo ông Pascal de Sarthe, nhà sáng lập DE SARTHE cho biết, hội họa Việt Nam có một phẩm chất tiết chế hiếm có, một vẻ thân tình cùng phong vị trữ tình, nơi đó cảm xúc được gợi lên thay vì bộc lộ trực tiếp. Các nghệ sĩ Việt Nam đã lĩnh hội những bài học từ Paris mà vẫn giữ vẹn cảm quan riêng, đồng thời khiến lụa và sơn mài cất tiếng bằng ngôn ngữ hiện đại của thời đại mình. 

Với ông, sự khác biệt không chỉ nằm ở đề tài mà còn ở cách nghệ sĩ chủ động chuyển hóa những ảnh hưởng ngoại lai thành ngôn ngữ của riêng mình. Khi đặt tranh lụa của Lê Phổ bên cạnh tác phẩm Pháp cùng thời, có thể nhận ra sự lựa chọn về chất liệu, khoảng trống, phối cảnh và bảng màu. 

Triển lãm mở rộng câu chuyện về những cuộc gặp gỡ giữa nghệ thuật phương Đông và phương Tây, cũng như quá trình các nghệ sĩ Việt Nam biến những kỹ thuật được tiếp nhận thành ngôn ngữ riêng. Lụa và sơn mài, từ những chất liệu gắn với thủ công truyền thống, dần trở thành những phương tiện quan trọng của mỹ thuật hiện đại Việt Nam.

Triển lãm do Leah Do và Trần Đình Thục Đoan đồng giám tuyển, diễn ra tại DE SARTHE, Hồng  Kông (Trung Quốc) từ ngày 10/10 đến 21/11/2026. Ông Jean-Francois Hubert, một chuyên gia cấp cao có nhiều đóng góp trong lĩnh vực nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam, cũng đã đóng góp quan trọng về mặt học thuật cho Triển lãm và viết lời tựa cho catalogue.

Đây là lần thứ hai phòng tranh dành một triển lãm quy mô lớn cho mỹ thuật Việt Nam, cho thấy dòng nghệ thuật này đang ngày càng được đặt trong một bối cảnh rộng hơn của lịch sử và thị trường nghệ thuật quốc tế.

Minh Thư