Giữ chất lượng, giữ thị trường sầu riêng

Sầu riêng đang trở thành ngành hàng chiến lược của nông nghiệp Việt Nam. Trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng, giá bán biến động và các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn, sản xuất bền vững đòi hỏi người dân chuyển từ canh tác manh mún sang sản xuất tập trung, chuẩn hóa chất lượng và đặt an toàn thực phẩm lên hàng đầu.

Kiểm soát chặt dịch hại, dư lượng

Theo bà Phan Thị Thu Hiền, Giám đốc Trung tâm Kiểm dịch sau nhập khẩu II (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), để xuất khẩu thuận lợi, người sản xuất phải tuân thủ yêu cầu kiểm dịch thực vật từ canh tác, thu hoạch đến đóng gói, bảo quản; đồng thời áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).

Với thị trường Trung Quốc, vùng trồng phải được quản lý, giám sát 6 đối tượng kiểm dịch gồm ruồi đục quả và 5 loại rệp sáp. Nhật ký canh tác cũng phải ghi chép đầy đủ vật tư, thuốc bảo vệ thực vật, dịch hại, thu hoạch, tiêu thụ và tập huấn. Chỉ sử dụng thuốc, phân bón được phép tại Việt Nam và không sử dụng hoạt chất bị Trung Quốc cấm.

Đáng chú ý, Cadimi (Cd) và Auramine O (Vàng O) đang được quan tâm trong chuỗi sản xuất. Theo TS. Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, sự phát triển nhanh của cây sầu riêng mở ra cơ hội nâng cao thu nhập cho người sản xuất, doanh nghiệp và địa phương. Tuy nhiên, cùng với cơ hội thị trường là yêu cầu ngày càng khắt khe về chất lượng, an toàn thực phẩm và kiểm soát dư lượng.

Cadimi và Vàng O có những nguồn nguy cơ khác nhau. Cadimi có thể liên quan đến đất, nước, vật tư đầu vào và các chế phẩm sử dụng trong canh tác, trong khi Vàng O chủ yếu là vấn đề ở khâu sơ chế, bảo quản và lưu thông sản phẩm sau thu hoạch.

TS. Nguyễn Viết Trụ, đại diện nhóm thực hiện dự án tại Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, cho biết tại một số vùng sản xuất sầu riêng trọng điểm ở Tây Nguyên đã bước đầu nhận diện các nguồn có nguy cơ đưa Cadimi vào chuỗi sản xuất. Trong đó, phân bón khoáng, phân bón trung - vi lượng, đất trồng và chất cải tạo đất sử dụng không đúng quy chuẩn là những yếu tố cần được quan tâm.

Đáng chú ý, nguy cơ Cadimi không chỉ phụ thuộc vào hàm lượng kim loại nặng trong đất mà còn liên quan đến khả năng hòa tan, điều kiện đất và quá trình cây hấp thu. Vì vậy, cần tiếp tục nghiên cứu để đánh giá đầy đủ các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng chuyển dịch Cadimi từ đất vào cây và quả.

Chất lượng sầu riêng không chỉ nằm ở quả mà còn được thể hiện qua khả năng chứng minh nguồn gốc và quá trình sản xuất.

Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk, nhấn mạnh kiểm soát chất lượng, an toàn thực phẩm, dư lượng và truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn mà là điều kiện để duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Nếu không tuân thủ, tác động không chỉ dừng ở một lô hàng không đạt yêu cầu mà còn có thể làm tăng chi phí kiểm tra, lưu kho, xử lý, thu hồi và ảnh hưởng đến uy tín của sầu riêng Việt Nam.

Kiểm soát theo chuỗi, nâng chất lượng ngành hàng

Một trong những nền tảng để nâng chất lượng sầu riêng bền vững là sức khỏe đất. TS. Mai Văn Trị, nguyên Phó Viện trưởng Viện Cây ăn quả miền Nam, cho rằng đất là tư liệu sản xuất quan trọng nhất, vì vậy việc sử dụng phân bón phải dựa trên nhu cầu của cây và điều kiện đất, thay vì chạy theo năng suất.

Cả phân hữu cơ và phân hóa học cần được sử dụng đúng, đủ; ưu tiên phân hữu cơ, chế phẩm vi sinh có nguồn gốc và kiểm định rõ ràng. Người trồng cũng cần nâng cao kiến thức dinh dưỡng, lựa chọn vật tư phù hợp, hạn chế chạy theo phong trào và đặc biệt giảm tối đa thuốc diệt cỏ. Cỏ có thể được cắt và trả lại sinh khối cho đất, góp phần tạo mùn, giữ ẩm và cải thiện hệ sinh thái đất.

Để quản lý chất lượng theo chuỗi, ông Nguyễn Hắc Hiển, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đắk Lắk, đề nghị đưa các kết quả nghiên cứu, khuyến cáo kỹ thuật đến trực tiếp vùng trồng; đồng thời tiếp tục đánh giá trên nhiều điều kiện canh tác để xây dựng hệ thống quản lý rủi ro.

Một hướng quan trọng là xây dựng bản đồ nguy cơ Cadimi dựa trên đặc điểm đất, phân bón và nguồn nước. Qua đó, từng vùng có thể áp dụng quy trình quản lý phù hợp, chủ động lựa chọn vật tư và biện pháp canh tác an toàn.

Ở cấp sản xuất, phân bón và chất cải tạo đất cần có nguồn gốc, chất lượng rõ ràng; hạn chế vật tư không kiểm soát và nguy cơ đưa kim loại nặng vào đất. Nhật ký sản xuất, thực hành nông nghiệp tốt, mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc cần được thực hiện nghiêm túc.

Tại cơ sở đóng gói, cần loại bỏ hoàn toàn chất màu công nghiệp không được phép, đồng thời ứng dụng các giải pháp bảo quản an toàn và chế phẩm sinh học, vi sinh đã được cơ quan chức năng cho phép.

Đỗ Hương