Hải quan và thế trận chống buôn lậu từ sớm, từ xa

 Nhận diện các thủ đoạn ngày càng tinh vi

Thực tế thời gian qua cho thấy tình hình vi phạm vẫn diễn biến phức tạp. Theo số liệu của cơ quan Hải quan, từ ngày 15/7 đến 14/8/2026, cơ quan Hải quan phát hiện, bắt giữ và xử lý 1.860 vụ, với trị giá hàng hóa vi phạm ước tính 3.391 tỷ đồng. Cơ quan Hải quan khởi tố 6 vụ, chuyển nguồn tin, kiến nghị khởi tố 17 vụ. 

Lũy kế từ ngày 15/12/2025 đến 14/8/2026, Cục Hải quan phát hiện, bắt giữ và xử lý 15.273 vụ, với trị giá hàng hóa vi phạm ước tính 15.371 tỷ đồng. Cơ quan Hải quan khởi tố 15 vụ, chuyển khởi tố 104 vụ. Số thu ngân sách nhà nước từ xử phạt vi phạm hành chính đạt 899,7 tỷ đồng.

Các vi phạm chủ yếu gồm khai sai mã số, thuế suất dẫn đến thiếu số tiền thuế phải nộp; nhập khẩu hàng hóa phải có giấy phép nhưng không có giấy phép; nhập khẩu hàng hóa thuộc diện phải kiểm tra chuyên ngành nhưng không có thông báo kết quả kiểm tra.

Không chỉ thay đổi về tuyến vận chuyển, phương thức gian lận cũng ngày càng phức tạp. Trong hoạt động nhập khẩu, cơ quan Hải quan ghi nhận tình trạng giả mạo thông tin người đại diện hoặc sử dụng trái phép chữ ký số, tài khoản ngân hàng của các doanh nghiệp "ma" để làm thủ tục.

Một số doanh nghiệp khai sai mục đích sử dụng hàng hóa để hưởng ưu đãi thuế. Có trường hợp khai nhập khẩu thực phẩm làm nguyên liệu gia công xuất khẩu nhưng sau đó tiêu thụ nội địa. Khí cười N2O được khai là hóa chất công nghiệp nhưng thực tế được đưa vào các vũ trường, quán bar.

Trong lĩnh vực gian lận thuế, các đối tượng lợi dụng chính sách thuế giá trị gia tăng đối với nguyên liệu sản xuất thức ăn chăn nuôi. Dầu cọ tinh luyện được khai là nguyên liệu sản xuất thức ăn chăn nuôi, không chịu thuế giá trị gia tăng, nhưng thực tế lại bán cho các cơ sở chế biến dầu ăn.

Ở tuyến xuất khẩu, việc sử dụng giấy tờ giả và khai sai nguồn gốc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế theo các hiệp định thương mại tự do cũng diễn biến phức tạp.

Ngành Hải quan đã triển khai các chuyên đề kiểm tra đối với hàng hóa hưởng ưu đãi thuế theo Hiệp định EVFTA. Qua kiểm tra sau thông quan đối với 194 doanh nghiệp, cơ quan Hải quan đã làm rõ các sai phạm và truy thu cho ngân sách hàng chục tỷ đồng.

Quản lý rủi ro, tăng sức mạnh công nghệ

Về công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, lãnh đạo Chính phủ nhấn mạnh phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là nhiệm vụ thường xuyên của cả hệ thống chính trị, có điểm bắt đầu nhưng không có điểm kết thúc.

Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Tài chính, để đấu tranh trước những phương thức, thủ đoạn mới, ngành Hải quan chuyển mạnh từ kiểm tra theo vụ việc sang kiểm soát dựa trên quản lý rủi ro. Cơ quan Hải quan tăng cường thu thập, phân tích thông tin; đánh giá mức độ tuân thủ của doanh nghiệp; đồng thời phân tích dữ liệu tờ khai, tuyến vận chuyển, loại hình xuất nhập khẩu và các dấu hiệu bất thường.

Mục tiêu là lựa chọn đúng đối tượng, đúng tuyến và đúng lô hàng cần kiểm tra, qua đó nâng cao khả năng phát hiện vi phạm và bảo đảm hoạt động xuất nhập khẩu được thông suốt đối với doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

Cùng với quản lý rủi ro, ngành Hải quan tập trung kiểm soát các tuyến, địa bàn và lĩnh vực có nguy cơ cao như biên giới đất liền, cảng biển, cảng hàng không quốc tế, hàng quá cảnh, chuyển phát nhanh, bưu chính quốc tế và thương mại điện tử xuyên biên giới.

Các mặt hàng trọng điểm gồm ma túy, vàng, xăng dầu, hàng giả, hàng giả mạo nhãn hiệu, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và các mặt hàng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng.

Khoa học công nghệ được xác định là một trong những hướng đột phá. Việc chuyển từ tư duy "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" gắn với quản lý rủi ro được triển khai cùng các công cụ hỗ trợ kiểm soát hàng hóa.

Hiệu suất soi chiếu bằng máy soi container tăng từ trung bình 101 container/ngày trong năm 2025 lên 238 container/ngày vào tháng 7/2026. Hiệu quả phát hiện vi phạm qua soi chiếu tăng từ 2,4 đến 3 lần.

Các hệ thống VNACCS/VCIS, CRMS hỗ trợ phân tích dữ liệu rủi ro và phân luồng tờ khai. Hệ thống giám sát trực tuyến cùng hơn 53.700 lượt seal định vị điện tử được sử dụng trong năm 2025 giúp theo dõi hành trình hàng hóa, ngăn chặn tình trạng "đổi ruột" dọc đường.

Bên cạnh đó, ứng dụng di động Vietnam Customs Data và kết nối xác thực qua VNeID đối với hàng hóa trị giá nhỏ được triển khai nhằm tăng tính minh bạch trong môi trường kinh doanh.

Trong kiểm tra sau thông quan, việc ứng dụng thuật toán phân tích báo cáo tài chính cũng hỗ trợ phát hiện sai phạm. Riêng nửa đầu năm 2026, số tiền ấn định thuế và xử phạt qua kiểm tra sau thông quan đạt 4.285,8 tỷ đồng, vượt chỉ tiêu giao cả năm.

Chủ động ngăn chặn từ sớm, từ xa

Những tháng cuối năm 2026, tình hình buôn lậu, gian lận thương mại và vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới được dự báo tiếp tục phức tạp.

Lãnh đạo Cục Hải quan cho biết ngành sẽ tập trung nâng cao chất lượng phân tích, dự báo và quản lý rủi ro; đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và tình báo hải quan để phát hiện sớm các lô hàng có nguy cơ cao.

Ngành Hải quan đồng thời kiểm soát trọng điểm thương mại điện tử xuyên biên giới, chuyển phát nhanh, hàng quá cảnh, gia công, sản xuất xuất khẩu và các mặt hàng rủi ro cao như ma túy, vàng, xăng dầu, hàng giả.

Cùng với đó là rà soát pháp luật, tăng cường đào tạo, siết kỷ luật và đẩy mạnh phối hợp trong nước, quốc tế nhằm ngăn chặn buôn lậu xuyên quốc gia.

Cục Hải quan đã ban hành công văn cảnh báo chất ma túy etomidate; ban hành Quyết định 1303/QĐ-CHQ ngày 31/7/2026 quy định tiêu chuẩn, định mức sử dụng máy móc, thiết bị chuyên dùng phục vụ công tác kiểm soát hải quan và chống buôn lậu.

Cơ quan Hải quan cũng phối hợp với Cục Nghiệp vụ và Pháp luật, Cảnh sát biển hoàn thiện dự thảo quy chế phối hợp; ký quy chế phối hợp giữa Chi cục Hải quan khu vực XX với Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Đồng Tháp và An Giang.

Trong công tác phòng, chống ma túy, ngành Hải quan tiếp tục triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030, đồng thời thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thành viên trong các Ban chỉ đạo của Chính phủ và tổ công tác liên ngành.

Từ ngày 1 đến 30/9/2026, Hải quan Việt Nam triển khai Chiến dịch hợp tác phòng, chống ma túy với Hải quan Hàn Quốc năm 2026, mang tên Twin Guardian IV.

Anh Minh