Hợp tác ba nhà về khoa học công nghệ: Không thể chỉ đặt hàng rồi chờ sản phẩm

Ngày 13/11, tại Đại học Bách khoa Hà Nội, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tổ chức Hội nghị Hợp tác Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2026, với chủ đề “Từ bài toán đến thị trường - Hợp tác 3 Nhà kiến tạo đột phá khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo”. Hội nghị tập trung tìm giải pháp đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh, đồng thời tháo gỡ những vướng mắc trong quá trình hợp tác. 

Có sản phẩm nghiên cứu nhưng khó tìm đầu ra

Thứ trưởng Bộ GDĐT Phạm Quang Hưng cho biết, trong 9 tháng đầu năm 2026, các cơ sở giáo dục đại học đã nộp 513 đơn đăng ký sáng chế, vượt cả năm 2025. Danh mục sản phẩm công nghệ sẵn sàng chuyển giao đã có hơn 1.000 sản phẩm.

Nhiều mô hình hợp tác đã mang lại kết quả cụ thể. Điển hình như nhóm nghiên cứu vi tảo tại Đà Nẵng, sau nhiều năm nghiên cứu gặp khó khăn, đã được Công ty Lọc hóa dầu Bình Sơn đặt hàng với hợp đồng nghiên cứu trị giá 4,81 tỷ đồng. Một số sản phẩm như chip thu phát sóng cao tần 5G, robot làm sạch tấm pin mặt trời cũng đang được các trường nghiên cứu, phát triển và chuyển giao cho doanh nghiệp.

Dù vậy, hoạt động kết nối vẫn chủ yếu diễn ra trong những nhóm nhỏ, chưa trở thành thường xuyên. Theo số liệu của Bộ KH&CN được Thứ trưởng dẫn lại, trên sàn giao dịch có khoảng 62.500 công nghệ chào bán, trong khi nhu cầu tìm mua của doanh nghiệp chỉ khoảng 7.250.

Thứ trưởng Phạm Quang Hưng nhìn nhận, năng lực nghiên cứu có, nhu cầu doanh nghiệp cũng có nhưng hai bên chưa tìm được tiếng nói chung thường xuyên. Với các kết quả nghiên cứu từ đề tài sử dụng ngân sách nhà nước, khâu định giá để chuyển giao vẫn còn vướng mắc. Đây cũng là một trong những vấn đề cần được tháo gỡ để thúc đẩy hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp.

Ở góc độ quản lý khoa học và công nghệ, Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định cho rằng, nhiều kết quả nghiên cứu của các trường đại học mới dừng ở phòng thí nghiệm, bài báo khoa học hoặc sản phẩm mẫu. Trong khi đó, doanh nghiệp lại khó tìm được công nghệ trong nước đáp ứng yêu cầu sản xuất.

Với các nhiệm vụ nghiên cứu ứng dụng sử dụng ngân sách nhà nước, việc đặt hàng cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, địa phương và các ngành kinh tế. Doanh nghiệp phải tham gia từ khi xác định yêu cầu, cùng nghiên cứu, thử nghiệm đến tiếp nhận và sử dụng sản phẩm.

Thứ trưởng Lê Xuân Định cũng lưu ý các trường cần quan tâm đến tiêu chuẩn kỹ thuật và bảo hộ sở hữu trí tuệ để sản phẩm có thể đưa ra thị trường. Hiệu quả hợp tác phải được đánh giá bằng số sản phẩm thực sự được doanh nghiệp sử dụng, hợp đồng chuyển giao công nghệ và doanh thu mang lại, thay vì chỉ dựa vào số lượng biên bản ký kết hay báo cáo nghiệm thu.

Hợp tác ba nhà: Thay đổi tư duy, tạo động lực cho nghiên cứu

Phát biểu kết luận hội nghị, Bộ trưởng Bộ GDĐT Hoàng Minh Sơn dành nhiều thời gian phân tích nguyên nhân khiến hợp tác ba nhà chưa đạt kết quả như mong muốn. Ngoài những vướng mắc về cơ chế, chính sách, vấn đề lớn nhất vẫn là tư duy, nhận thức, động lực và nguồn lực dành cho nghiên cứu.

Bộ trưởng chỉ ra rằng, các nhà khoa học có chuyên môn nghiên cứu nhưng còn thiếu tư duy thị trường. Ngược lại, doanh nghiệp chú trọng kinh doanh nhưng chưa quan tâm đúng mức đến nghiên cứu khoa học. Nhiều sản phẩm được giới thiệu là có tiềm năng, song khi hỏi về giá trị mang lại, khả năng thương mại hóa hay cách đưa ra thị trường thì chưa có câu trả lời rõ ràng.

Vì vậy, ngay từ khi xác định nhiệm vụ nghiên cứu, các nhà khoa học đã phải tính đến nhu cầu sử dụng và khả năng đưa sản phẩm ra thị trường, thay vì nghiên cứu xong mới tìm doanh nghiệp.

Một vấn đề khác được Bộ trưởng đề cập là động lực nghiên cứu của giảng viên. Giảng viên hiện phải dành nhiều thời gian cho giảng dạy, trong khi nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ cần sự đầu tư lâu dài. Các trường đại học phải có cơ chế để giảng viên có thời gian, điều kiện và động lực nghiên cứu, đồng thời phát triển đội ngũ nghiên cứu sinh, nhà khoa học sau tiến sĩ.

Bộ trưởng cũng lưu ý, muốn chuyển giao được công nghệ tốt thì trước hết phải có sản phẩm nghiên cứu tốt. Nguồn lực đầu tư cần tập trung vào những nhóm nghiên cứu, đề tài có tiềm năng, nhất là các sản phẩm công nghệ có giá trị cao, tránh làm dàn trải. 

Về cách hợp tác, Bộ trưởng phân biệt rõ nhu cầu của từng nhóm doanh nghiệp. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, Nhà nước có thể hỗ trợ thông qua trường đại học để giúp ứng dụng công nghệ, nâng cao năng suất. Với doanh nghiệp có tiềm lực, nhiệm vụ nghiên cứu phải xuất phát từ nhu cầu của doanh nghiệp, có sự tham gia đồng tài trợ của Nhà nước.

Riêng với các sản phẩm công nghệ chiến lược, doanh nghiệp không thể chỉ đặt hàng rồi chờ nhà trường bàn giao kết quả. Hai bên cần cùng đầu tư trang thiết bị, bố trí nhân lực và tham gia nghiên cứu ngay từ đầu. Quá trình này có thể kéo dài 3–5 năm, có rủi ro và không thể đòi hỏi kết quả ngay trong thời gian ngắn.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đề nghị tổng hợp ý kiến tại hội nghị để bổ sung, hoàn thiện Đề án về mô hình hợp tác ba nhà đang trình Thủ tướng Chính phủ. Đề án cần đưa ra những giải pháp cụ thể để các trường đại học, doanh nghiệp và địa phương có thể triển khai. Những cơ chế, chính sách đã có thì cần chủ động thực hiện; nếu còn vướng mắc sẽ tiếp tục xem xét, tháo gỡ. 

Thu Trang