Kiến tạo không gian phát triển mới, mở rộng dư địa tăng trưởng cho Việt Nam

Ngày 28/7, tại Hà Nội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Đại sứ quán Cộng hòa Italia và Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam tổ chức Hội thảo quốc tế "Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách".

Hội thảo diễn ra ngay sau Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, trong đó đặt ra định hướng quan trọng về mở rộng, tổ chức lại và quản trị hiệu quả không gian phát triển, coi đây là nhiệm vụ chiến lược nhằm tạo thêm dư địa và động lực cho tăng trưởng trong giai đoạn tới.

Tìm kiếm các không gian phát triển mới

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Kim Sơn, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng, trong bối cảnh mới, phát triển không chỉ là mở rộng quy mô mà quan trọng hơn là tổ chức, khai thác hiệu quả các không gian hiện có và chủ động kiến tạo những không gian phát triển mới.

Theo PGS.TS Nguyễn Kim Sơn, không gian phát triển không chỉ là vùng lãnh thổ hay địa giới hành chính, mà còn là tổng hòa của không gian kinh tế - xã hội, không gian biển, đại dương, không gian ngầm, không gian vũ trụ, không gian số, dữ liệu, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và các không gian được mở rộng thông qua hợp tác quốc tế.

Từ thực tiễn triển khai Nghị quyết số 36-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XII) về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở những kết quả cụ thể đạt được mà còn ở sự chuyển biến tư duy, từ khai thác tài nguyên sang quản trị và phát huy giá trị của không gian phát triển. Đây cũng là cách tiếp cận cần được vận dụng đối với các không gian phát triển mới của đất nước.

Ông nhấn mạnh, để kiến tạo không gian phát triển trong kỷ nguyên mới, Việt Nam cần đổi mới mạnh mẽ tư duy quy hoạch và quản trị, chuyển từ phát triển theo địa giới hành chính sang phát triển dựa trên liên kết vùng; đồng thời chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa chủ yếu vào tài nguyên, lao động và vốn sang lấy tri thức, khoa học - công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo làm động lực.

Không gian phát triển chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành không gian tạo ra giá trị, nâng cao năng suất, chất lượng cuộc sống của người dân và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Chung quan điểm này, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam Lê Văn Lợi cho rằng, sau 40 năm Đổi Mới, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng đã bộc lộ giới hạn. Việt Nam cần chuyển từ "bản đồ hành chính" sang "bản đồ phát triển"; từ quản lý các địa bàn riêng lẻ sang quản trị mạng lưới, hành lang và hệ sinh thái liên kết; từ khai thác không gian hiện hữu sang chủ động kiến tạo các không gian phát triển mới dựa trên thể chế, công nghệ, dữ liệu và năng lực quản trị.

Theo tinh thần Đại hội XIV và Hội nghị Trung ương 3, GS.TS Lê Văn Lợi cho rằng, cần tiếp cận đồng thời 2 nhóm không gian: Các không gian hiện hữu phải được tái cấu trúc, nâng cấp và kết nối hiệu quả hơn; các không gian mới phải được chủ động kiến tạo, thử nghiệm và khai thác có trách nhiệm.

Đối với các không gian hiện hữu như vùng lãnh thổ và liên vùng, đô thị - nông thôn, biển và ven biển, cửa khẩu, hành lang kinh tế, không gian văn hóa - xã hội, ngành và chuỗi giá trị, yêu cầu trọng tâm là chuyển quy mô hành chính mới thành quy mô kinh tế và năng lực phát triển mới, tránh chỉ hợp nhất địa giới mà không tổ chức lại chức năng, nguồn lực và liên kết.

Các không gian mới gồm không gian số, không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian vũ trụ, không gian thử nghiệm thể chế, đổi mới sáng tạo và hợp tác quốc tế. Các không gian này có quan hệ phụ thuộc chặt chẽ, trong đó dữ liệu và công nghệ số giữ vai trò kết nối, điều phối; giá trị mới chủ yếu được tạo ra tại các điểm giao thoa giữa các lớp không gian.

Việc mở rộng không gian phát triển phải gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh, an ninh kinh tế, dữ liệu, năng lượng, nguồn nước và sinh thái. Ngược lại, khai thác hiệu quả các không gian mới sẽ góp phần củng cố tiềm lực quốc gia, nâng cao năng lực tự chủ và bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản về không gian ngầm 

Một trong những nội dung thu hút sự quan tâm tại hội thảo là kinh nghiệm quốc tế về khai thác các không gian phát triển mới.

Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki đánh giá cao những định hướng cải cách và mô hình tăng trưởng mới mà Việt Nam đang theo đuổi nhằm hiện thực hóa các mục tiêu phát triển đến năm 2030 và 2045.

Đại sứ Ito Naoki cho rằng, tương lai của các đô thị lớn như Hà Nội và TPHCM sẽ phụ thuộc ngày càng nhiều vào khả năng khai mở các "biên giới phát triển" mới như trí tuệ nhân tạo, không gian số, không gian ngầm, không gian trên không, không gian biển và các không gian liên kết vùng.

Trong đó, không gian ngầm là lĩnh vực đặc biệt đáng chú ý. Theo Đại sứ Ito Naoki, Nhật Bản từng đối mặt với những thách thức tương tự Việt Nam hiện nay như đô thị hóa nhanh, ùn tắc giao thông và áp lực về quỹ đất. Việc phát triển không gian ngầm đã giúp Tokyo giải quyết các vấn đề hạ tầng, đồng thời tạo ra các động lực tăng trưởng mới cho đô thị.

Theo kinh nghiệm của Nhật Bản, thành công trong phát triển không gian ngầm được xây dựng trên ba trụ cột gồm nhu cầu thực tiễn về không gian phát triển, khung pháp lý phù hợp và sự phát triển của công nghệ xây dựng hiện đại.

Đại sứ Ito Naoki cho biết mạng lưới tàu điện ngầm của Tokyo hiện dài hơn 300km. Không chỉ đóng vai trò giao thông công cộng, hệ thống metro còn góp phần tái cấu trúc không gian đô thị, thúc đẩy hình thành các trung tâm kinh tế mới. Bên cạnh đó, các khu thương mại ngầm tại Nhật Bản đã trở thành những không gian kinh tế sôi động, tạo ra giá trị gia tăng lớn cho nền kinh tế đô thị.

Không gian ngầm cũng đóng vai trò quan trọng trong nâng cao khả năng chống chịu của đô thị trước thiên tai. Hệ thống công trình ngầm và hạ tầng thoát nước giúp giảm thiểu thiệt hại do ngập lụt, bảo vệ các hoạt động kinh tế và đời sống người dân.

Những kinh nghiệm này được đánh giá là những gợi mở quan trọng cho Việt Nam khi Hà Nội, TPHCM và nhiều đô thị lớn đang đối mặt với áp lực về dân số, giao thông, quỹ đất và yêu cầu phát triển bền vững.

Không gian tri thức và đổi mới sáng tạo

Bên cạnh kinh nghiệm phát triển không gian ngầm của Nhật Bản, Đại sứ Italia tại Việt Nam Marco della Seta nhấn mạnh một khía cạnh khác của không gian phát triển hiện đại: Không gian tri thức, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Theo Đại sứ Marco Della Seta, trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, tri thức, giáo dục, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình tương lai phát triển của đất nước. Các tổ chức nghiên cứu có vai trò đặc biệt trong việc đánh giá các quá trình chuyển đổi và cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách.

Ông cho rằng trong quá trình chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ sang mô hình dựa trên năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nghiên cứu và tri thức không chỉ là yếu tố hỗ trợ mà cần trở thành động lực trung tâm của phát triển.

Đại sứ Italia cho biết hiện có khoảng 160 dự án nghiên cứu chung và 150 thỏa thuận hợp tác giữa các trường đại học của Italia và Việt Nam. Đây là nền tảng quan trọng để 2 nước tiếp tục mở rộng hợp tác trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo.

Từ những chia sẻ tại Hội thảo, các đại biểu thống nhất rằng trong bối cảnh mới, không gian phát triển cần được quản trị theo cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và liên vùng; vượt qua giới hạn của tư duy phát triển theo địa giới hành chính để khai thác hiệu quả các nguồn lực và các không gian phát triển mới. Đồng thời, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế cần được xem là những động lực quan trọng để mở rộng dư địa tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Thu Giang