Làm gì để hạn chế các khâu trung gian làm tăng giá thuốc?

Liên quan đến vụ việc nâng khống giá thuốc, mua đi bán lại thuốc với giá cao để thu lợi bất chính, phóng viên Báo Điện tử Chính phủ đã trao đổi với PGS.TS Lê Văn Truyền, Chuyên gia cao cấp dược học, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế. Nội dung trao đổi tập trung vào thực trạng giá thuốc và giải pháp để người dân được sử dụng thuốc chất lượng, hiệu quả với mức giá phù hợp.

Cơ chế quản lý giá thuốc khác nhau

Thưa ông, ông đánh giá thế nào về thực trạng giá thuốc hiện nay, đặc biệt là tình trạng cùng một loại thuốc nhưng giá bán tại các nhà thuốc chênh lệch khá lớn?

PGS Lê Văn Truyền: Hai thập kỷ trước (năm 2000) việc kiểm soát giá thuốc trên thị trường do Bộ Y tế (Cục Quản lý Dược) và Bộ Tài chính (Cục Quản lý Giá) phối hợp thực hiện. Những năm gần đây, Bộ Y tế kiểm soát giá thuốc thông qua yêu cầu doanh nghiệp kê khai giá và công bố giá khi xin cấp phép đăng ký lưu hành thuốc.

Khi nói đến thuốc và quản lý giá thuốc, cần chú ý phân biệt 2 vấn đề. 

Thứ nhất, với các loại thuốc mới phát minh (patented drugs) bao gồm cả thuốc hóa dược (chemical drugs) và thuốc sinh học (biomedicines) được gọi chung là nhóm thuốc "bom tấn" (blockbuster drugs) như các thuốc ung thư mới…

Đây là các thuốc độc quyền trên thị trường toàn thế giới. Công ty phát minh tự định giá thuốc bán ra nhằm thu hồi lợi nhuận để bù đắp chi phí nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng... rất tốn kém. Các thuốc thử nghiệm có xác suất thành công rất thấp, thường dưới 1%.

Với các loại thuốc này, công ty phát minh có thể định giá thuốc khác nhau ở từng thị trường khác nhau (các nước phát triển, các nước đang phát triển...) nhằm nhanh chóng tăng doanh số, thu hồi vốn, tích lũy lợi nhuận... để phát triển công ty và tiếp tục đầu tư nghiên cứu, phát minh những thuốc mới. Quá trình độc quyền về giá thuốc phát minh diễn ra trong khoảng 20 năm theo quy định tại các hiệp định quốc tế về sở hữu trí tuệ và bằng sáng chế.

Thứ hai, thuốc generic. Khi một thuốc phát minh hết thời hạn sở hữu bằng sáng chế, các công ty dược phẩm trên thế giới được quyền sản xuất các phiên bản thuốc generic. Cơ chế cạnh tranh giúp hạ giá thuốc. Giá các phiên bản generic thường chỉ bằng 10-20% giá thuốc phát minh, trong khi các thuốc phát minh vẫn lưu hành song song.

Việc giảm giá thuốc phát minh phụ thuộc vào chính sách thị trường của công ty phát minh nhưng người tiêu dùng và hệ thống y tế, đặc biệt là hệ thống y tế công có thể lựa chọn giữa hai loại thuốc. Chính phủ cũng có thể can thiệp vào thị trường thuốc phát minh thông qua chính sách đàm phán giá với các tập đoàn dược phẩm chủ sở hữu thuốc phát minh.

Mặt khác, Chính phủ nhiều nước trên thế giới khuyến khích dùng thuốc generic để giảm chi phí trong hệ thống y tế công. Ở Mỹ, khoảng 60-70% thuốc dùng trong hệ thống y tế công là thuốc generic, dược sĩ nhà thuốc được quyền thay thể thuốc phát minh bác sĩ kê trong đơn thuốc bằng 1 thuốc generic tương đương.

Như vậy, có thể thấy với thuốc phát minh và thuốc generic có hai cơ chế quản lý giá rất khác nhau.

Theo ông, những yếu tố nào đang khiến giá thuốc đến tay người bệnh bị đẩy lên cao so với giá xuất xưởng hoặc giá nhập khẩu?

PGS Lê Văn Truyền: Theo tôi, có hai yếu tố chính. Đó là hệ thống phân phối thuốc của Việt Nam rất phân tán và nhiều tầng nấc trung gian từ khâu nhập khẩu đến bán buôn và bán lẻ cho người sử dụng thuốc.

Trong khi đó, Việt Nam đang thiếu quy định về hệ thống thặng số (margin, mark-up) để kiểm soát giá thuốc qua từng chặng của quá trình sản xuất - kinh doanh dược phẩm và thiếu cơ chế giám sát các doanh nghiệp trong các khâu từ sản xuất, nhập khẩu đến bán buôn và bán lẻ...

Kiểm soát giá thuốc theo "thặng số" nhằm ngăn chặn tình trạng thổi giá

Như ông vừa đề cập, một trong những nguyên nhân rõ ràng khiến chi phí giá thuốc tăng cao là do nhiều tầng nấc trung gian trong chuỗi cung ứng thuốc. Vậy, chúng ta cần làm gì để hạn chế chi phí này, nhằm đưa giá thuốc về mức hợp lý nhất, thưa ông?

PGS Lê Văn Truyền: Để làm được điều này, các nước đã quy định hệ thống "thặng số" (margin, mark-up) trong quá trình từ sản xuất, nhập khẩu, lưu thông, phân phối và bán lẻ thuốc. Ví dụ, quy định mức "thặng số" (mark-up regulation) qua từng khâu nhằm kiểm soát tỷ lệ lợi nhuận của nhà nhập khẩu, nhà phân phối và nhà thuốc, chống tình trạng "thổi giá".

Thông thường, các nước quy định thặng số cho nhà nhập khẩu: 5-10%, nhà phân phối (bán buôn) từ 7-10% và nhà bán lẻ (hiệu thuốc) từ 20-30% tính trên giá thuốc nhập khẩu tại cảng, bao gồm giá hàng hóa (dược phẩm), phí bảo hiểm hàng hóa và phí vận chuyển hoặc giá thuốc xuất xưởng của nhà sản xuất trong nước.

Đối với thuốc đắt tiền, cơ quan quản lý Dược còn có thể áp dụng hệ thống "thặng số bậc thang". Pháp và Ý đã áp dụng hệ thống thặng số bậc thang: thuốc giá rẻ có thể cộng thêm 20-30%, thuốc giá đắt chỉ được cộng thêm 2-5% ở khâu bán lẻ. Canada quy định mức "mark-up" tối đa cho nhà thuốc, thường khoảng 8-10%. Khái niệm "thuốc giá rẻ" và "thuốc giá đắt" do Cơ quan quản lý Dược quy định. Thời gian qua, Cục Quản lý Dược Việt Nam đã áp dụng cơ chế "thặng số bán lẻ bậc thang" cho các nhà thuốc bệnh viện.

Ưu điểm của phương pháp kiểm soát giá theo "thặng số" là ngăn chặn tình trạng "thổi giá" trong khâu phân phối, bảo đảm giá thuốc hợp lý và minh bạch, giúp cơ sở y tế có thể dự đoán được ngân sách phân bổ cho thuốc. Đây cũng là công cụ hiệu quả để ngăn chặn nạn buôn bán lòng vòng, qua nhiều tầng nấc trung gian, mua đi - bán lại, đẩy giá thuốc lên cao trước khi đến tay người dùng thuốc.

Tuy nhiên, nếu quy định các mức thặng số quá thấp, không phù hợp với thực tiễn sản xuất - kinh doanh thì có thể làm giảm động lực của nhà phân phối, đặc biệt với thuốc hiếm hoặc khó bảo quản, giảm nguồn cung, giảm chất lượng dịch vụ hoặc hạn chế số lượng cung ứng...

Vì vậy, phương pháp kiểm soát thặng số là một công cụ quan trọng để giữ giá thuốc ổn định, nhưng thường phải được kết hợp với các biện pháp khác như đấu thầu thuốc tập trung, đàm phán giá với các thuốc độc quyền (thuốc phát minh) và khuyến khích sử dụng thuốc generic có chất lượng, giá hợp lý nhằm đạt hiệu quả toàn diện thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc phát minh.

Vì sao người dân khó biết mức giá thuốc mình phải trả?

Dù đã có quy định về kê khai, niêm yết và quản lý giá thuốc, vì sao người dân vẫn khó biết và kiểm soát mức giá thuốc mình phải trả? Có phải cơ quan quản lý đang kiểm soát tốt giá kê khai nhưng chưa kiểm soát được giá bán thực tế, đúng không thưa ông?

PGS Lê Văn Truyền: Việc công ty dược phải kê khai giá với cơ quan quản lý dược chủ yếu để phục vụ công tác quản lý nhà nước, người dân và người tiêu dùng khó tiếp cận được thông tin này. Việc niêm yết giá thuốc tại nhà thuốc là trách nhiệm của cơ sở bán lẻ thuốc, nơi người dân tiếp cận với thuốc. Nhưng người dân không biết để so sánh giá thuốc (nhà sản xuất, nhãn hiệu, bao bì, quy cách đóng gói, hàm lượng, chất lượng...).

Vì vậy, việc kiểm tra, giám sát và quản lý giá thuốc nói chung là trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước về dược ở Trung ương và địa phương.

Vấn đề cơ quan quản lý kiểm soát được giá kê khai nhưng khó kiểm soát giá mà người bệnh thực tế phải trả là hoàn toàn đúng hiện nay. Trong hệ thống khám chữa bệnh (công lập và tư nhân), chúng ta đã áp dụng cơ chế đấu thầu thuốc như ở các nước. Đây là một công cụ hữu hiệu và là bước tiến bộ rất lớn trong mấy thập kỷ vừa qua, có tác dụng trong việc thực hiện chính sách sử dụng thuốc an toàn, hợp lý và có hiệu quả (hiệu quả chữa bệnh và hiệu quả kinh tế).

Vấn đề là trong đấu thầu thuốc, không nên quan niệm chọn thuốc trúng thầu là thuốc rẻ nhất mà phải là thuốc có mối quan hệ chi phí - hiệu quả tốt nhất thông qua công cụ “đánh giá công nghệ y tế.

Tuy nhiên, việc kiểm soát giá trong khu vực bán lẻ đang đặt ra nhiều vấn đề cần phải giải quyết. Với khoảng 97.000 cơ sở bán lẻ trên cả nước (số liệu của Cục Quản lý Dược, 6/2026), đây là một thách thức rất lớn cho cơ quan quản lý y tế Trung ương và các tỉnh, thành phố.

Nhà thuốc phải công khai giá thuốc tại quầy và bán đúng giá

Theo ông, cơ chế thanh tra, kiểm tra và xử phạt hiện nay đã đủ sức răn đe đối với các nhà thuốc bán giá cao bất thường hoặc không đúng giá niêm yết chưa? Có cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia để người dân tra cứu, so sánh giá thuốc trước khi mua không, thưa ông?

PGS Lê Văn Truyền: Đây là vấn đề khó. Hiện nay, nước ta có hơn 5.000 cơ sở bán buôn dược phẩm và 97.000 nhà thuốc đang hoạt động nhưng lực lượng thanh tra chuyên ngành Trung ương và địa phương rất khó giám sát được mọi lúc, mọi nơi.

Vì vậy, cần có một Đề án về tổ chức lại và hiện đại hóa hệ thống phân phối dược phẩm ở Việt Nam. Trong đó, các giải pháp về chuyển đổi số là yếu tố cốt lõi của Đề án này.

Ngoài việc tăng cường hoạt động quản lý nhà nước về phân phối dược phẩm, cần suy nghĩ đến việc huy động và phối hợp với các tổ chức xã hội – nghề nghiệp tham gia đào tạo, hướng dẫn và tăng cường giám sát hoạt động của hội viên.

Hiện nay, Hà Nội và TPHCM đã có Hội Dược sĩ nhà thuốc với hàng chục nghìn hội viên, hoạt động rất hiệu quả. Tôi nghĩ đến việc cần có một Hội Dược sĩ nhà thuốc Việt Nam để phát huy vai trò đối với các dược sỹ nhà thuốc và đồng hành cùng cơ quan quản lý nhà nước về dược, nâng cao chất lượng hoạt động của 97.000 nhà thuốc ở Việt Nam, trong đó có việc tuân thủ các quy định pháp luật về giá thuốc.

Chúng ta cũng rất cần có một cơ sở dữ liệu quốc gia về giá thuốc khi thị trường dược phẩm Việt Nam đã đạt đến 8 tỷ USD (2025) và có đến 265 nhà máy sản xuất dược phẩm, 5.000 công ty bán buôn, khoảng 97.000 hiệu thuốc và trên 30.000 dược phẩm (trong nước và nước ngoài) đã được cấp phép và đang lưu hành trên thị trường.

Xin ông, để người dân có thể mua thuốc đúng giá, ông sẽ kiến nghị Bộ Y tế và các cơ quan quản lý làm gì trong 3 đề xuất ông cho là quan trọng nhất?

PGS Lê Văn Truyền: Theo tôi, 3 giải pháp quan trọng nhất gồm: Cơ quan quản lý nhà nước nghiên cứu tình hình thực tế hoạt động sản xuất - kinh doanh dược phẩm ở Việt Nam để xây dựng và công bố hệ thống thặng số qua từng khâu: nhập khẩu - bán buôn - bán lẻ đối với thuốc nhập khẩu. Đối với thuốc trong nước, hệ thống thặng số sẽ căn cứ trên giá thuốc bán ra (giá xuất xưởng) của nhà sản xuất trong nước để xác định thặng số cho các khâu bán buôn và bán lẻ. Hệ thống thặng số của các nước chỉ là để tham khảo.

Nhà thuốc công khai giá thuốc (sau khi đã được cộng thặng số) tại quầy và bán đúng giá.

Cơ quan quản lý phối hợp với các tổ chức xã hội - nghề nghiệp (Hiệp hội các Công ty Dược Việt Nam, Hội Dược sĩ nhà thuốc Hà Nội, Hội Dược sĩ Nhà thuốc TPHCM, Hội Dược học, Hội Dược sĩ Bệnh viện Việt Nam...) tăng cường đào tạo, huấn luyện và giám sát các vấn đề liên quan đến quản lý giá thuốc, đảm bảo cung cấp thuốc an toàn - hiệu quả đến bệnh nhân và cộng đồng người dùng thuốc ở Việt Nam.

Xin cảm ơn PGS!

Hiền Minh (thực hiện)