Luật Phòng, chống thiên tai mới hướng tới quản trị rủi ro và chuyển đổi số

Thưa ông, qua thực tiễn ứng phó với các đợt thiên tai lớn những năm gần đây, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, đâu là những bất cập lớn nhất của Luật Phòng, chống thiên tai hiện hành cần phải sửa đổi?

Ông Phạm Đức Luận: Sau 12 năm thực hiện, hệ thống pháp luật về phòng, chống thiên tai đã góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống thiên tai, chuyển từ bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa; hệ thống tổ chức cơ quan chỉ đạo, chỉ huy phòng, chống thiên tai được kiện toàn; công tác ứng phó được thực hiện từ sớm, từ xa; công tác thông tin, truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng có nhiều tiến bộ; hệ thống đê điều, các công trình cơ sở hạ tầng quan trọng được nâng cao sức chống chịu; hợp tác quốc tế được tăng cường, huy động được nhiều nguồn lực từ các quốc gia, tổ chức quốc tế giúp khắc phục hậu quả thiên tai; công tác khắc phục hậu quả nhận được sự quan tâm của toàn xã hội thể hiện tình dân tộc, nghĩa đồng bào, không để ai bị bỏ lại phía sau do hậu quả thiên tai,…

Tuy nhiên, thực tiễn những năm gần đây cho thấy thiên tai diễn biến ngày càng cực đoan, bất thường, vượt xa các kịch bản và mốc lịch sử trước đây, trong khi một số quy định của Luật hiện hành đã bộc lộ những hạn chế, bất cập. Qua quá trình tổng kết thi hành Luật Phòng, chống thiên tai, có 5 nhóm vấn đề lớn cần được sửa đổi, bổ sung, cụ thể:

Thứ nhất là công tác điều phối liên ngành trong phòng, chống thiên tai các cấp còn gặp khó khăn, vướng mắc, chồng chéo trong thường trực tham mưu chỉ đạo, điều hành; cơ chế phối hợp giữa cơ quan quân sự và cơ quan chủ trì, tham mưu thực hiện công tác phòng, chống thiên tai (cơ quan ngành nông nghiệp và môi trường) còn hạn chế, chưa kịp thời, nhiều tình huống thiếu thống nhất trong tổng hợp thiệt hại, xử lý thông tin,… phát sinh bất cập trong phân công trách nhiệm, ảnh hưởng đến hiệu quả chỉ đạo, điều hành và phối hợp liên ngành, đặc biệt trong các tình huống thiên tai lớn, phức tạp xảy ra liên tục kéo dài, thường xuyên. Đồng thời, người làm công tác phòng, chống thiên tai thường xuyên phải đối mặt với khó khăn, nguy hiểm khi thiên tai xảy ra; huy động bất kể thời gian nào để thực hiện các công việc nhằm bảo vệ tính mạng con người, công trình phòng, chống thiên tai, cơ sở hạ tầng thiết yếu, tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân; tuy nhiên, hiện nay chưa có chính sách đặc thù cho lực lượng làm công tác phòng, chống thiên tai.

Thứ hai là một số thẩm quyền về đề xuất nguồn lực từ dự phòng ngân sách nhà nước để hỗ trợ khắc phục hậu quả thiên tai; thẩm quyền, trách nhiệm kêu gọi, tiếp nhận các khoản hỗ trợ khẩn cấp từ quốc tế trong các tình huống khẩn cấp về thiên tai còn chồng lấn, chưa rõ trách nhiệm, dẫn đến chỉ đạo thực hiện bị kéo dài.

Thứ ba, việc lập quy hoạch, kế hoạch và công tác quản lý thực hiện quy hoạch, kế hoạch phát triển ngành, kinh tế - xã hội, quy hoạch đô thị, đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, công trình chưa đánh giá đầy đủ tác động của thiên tai, dẫn đến gia tăng rủi ro thiên tai, thay đổi dòng chảy, cản trở thoát lũ, gây ngập lụt trầm trọng hơn.

Thứ tư, việc ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phòng, chống thiên tai vẫn còn hạn chế, chưa xây dựng được cơ sở dữ liệu lớn dùng chung hoặc sử dụng cơ sở dữ liệu quốc gia từ các ngành cho công tác phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai, đặc biệt là công nghệ viễn thám, ảnh vệ tinh, máy bay không người lái và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI).

Thứ năm, Luật Phòng, chống thiên tai hiện hành chưa có chính sách để ưu tiên sử dụng dung tích hữu ích của các hồ chứa phục vụ cắt giảm lũ cho hạ du trong bối cảnh mưa lũ ngày càng cực đoan.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng Luật Phòng, chống thiên tai (thay thế). Những chính sách mới nào được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá trong công tác phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai so với quy định hiện nay?

Ông Phạm Đức Luận: Chính sách dự án Luật Phòng, chống thiên tai (thay thế) nhằm thể chế hóa đầy đủ, đúng đắn, kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước về công tác phòng, chống thiên tai, đặc biệt là Kết luận số 213-KL/TW ngày 21/11/2025 của Ban Bí thư về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 24/3/2020 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng ngừa, ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai.

Tại dự án Luật Phòng, chống thiên tai (thay thế), Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng 5 chính sách mới như sau:

Một là, phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan từ Trung ương đến cơ sở về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai theo hướng quản lý rủi ro thiên tai, trong đó có việc rà soát, sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan chỉ đạo, chỉ huy, đảm bảo tính thống nhất, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và năng lực chỉ đạo, điều hành, điều phối liên ngành về phòng, chống thiên tai; có chính sách đặc thù cho lực lượng làm công tác phòng, chống thiên tai.

Hai là, thống nhất thẩm quyền tổng hợp nhu cầu cứu trợ, hỗ trợ; thẩm quyền, trách nhiệm kêu gọi, tiếp nhận các khoản hỗ trợ khẩn cấp từ quốc tế trong các tình huống khẩn cấp về thiên tai.

Ba là, bảo đảm yêu cầu phòng, chống thiên tai trong quy hoạch, kế hoạch phát triển ngành, kinh tế - xã hội; bảo đảm an toàn và khả năng chống chịu của công trình phòng, chống thiên tai, cơ sở hạ tầng.

Bốn là, đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; hiện đại hoá hệ thống quan trắc, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, mô hình trí tuệ nhân tạo và xây dựng, sử dụng cơ sở dữ liệu lớn dùng chung cho công tác phòng, chống thiên tai.

Cuối cùng là chính sách ưu tiên dành dung tích hữu ích của các hồ chứa để cắt lũ cho hạ du; nghiên cứu áp dụng cơ chế trưng dụng dung tích hữu ích của hồ chứa để cắt lũ cho hạ du.

Một trong những vấn đề được nhiều địa phương phản ánh là khó khăn trong huy động nguồn lực, xử lý tình huống khẩn cấp và khắc phục hậu quả sau thiên tai. Dự thảo luật mới sẽ tháo gỡ các vướng mắc này như thế nào để nâng cao tính chủ động cho địa phương?

Ông Phạm Đức Luận: Để giải quyết những khó khăn, vướng mắc của các địa phương về nguồn lực xử lý tình huống khẩn cấp và khắc phục hậu quả thiên tai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng các chính sách của Luật Phòng, chống thiên tai, trong đó giải quyết các vấn đề thẩm quyền còn chồng lấn, chưa rõ trách nhiệm trong các quy định pháp luật về phòng, chống thiên tai, cụ thể dự thảo Luật dự kiến hướng tới thống nhất thẩm quyền đề xuất nguồn lực từ dự phòng ngân sách nhà nước để hỗ trợ khắc phục hậu quả thiên tai; thống nhất thẩm quyền, trách nhiệm kêu gọi, tiếp nhận các khoản hỗ trợ khẩn cấp từ quốc tế trong các tình huống khẩn cấp về thiên tai. Từ đó, giúp các địa phương nhanh chóng có nguồn lực khắc phục hậu quả sau thiên tai, đồng thời giúp việc tiếp nhận hàng viện trợ, cứu trợ khẩn cấp từ các Tổ chức quốc tế, Chính phủ các nước đến người dân vùng thiên tai được kịp thời, hiệu quả.

Bên cạnh đó, việc bổ sung quy định về ưu tiên dành dung tích hữu ích của các hồ chứa để cắt lũ cho hạ du, áp dụng cơ chế trưng dụng dung tích hữu ích của hồ chứa để cắt lũ cho hạ du sẽ tạo cơ sở pháp lý cho các địa phương chủ động hơn trong quản lý, vận hành hồ chứa, lấy mục tiêu bảo vệ tính mạng, tài sản của Nhân dân và giảm thiểu thiệt hại do lũ ở hạ du làm trọng tâm trong bối cảnh diễn biến mưa lũ ngày càng cực đoan, bất thường, vượt mức lịch sử.

Chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đang mở ra nhiều cơ hội trong dự báo, cảnh báo thiên tai. Bộ sẽ có những giải pháp gì để đưa công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả hơn cho công tác phòng, chống thiên tai trong thời gian tới?

Ông Phạm Đức Luận: Trong những năm vừa qua, việc nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong phòng, chống thiên tai đã đạt được nhiều tiến bộ với việc tự động hóa trong quan trắc khí tượng thủy văn, tăng cường các thiết bị công nghệ như ra đa, vệ tinh, sử dụng hệ thống siêu máy tính…phục vụ dự báo, cảnh báo; từng bước triển khai các giải pháp trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn… 

Đồng thời, xây dựng, vận hành hệ thống giám sát thiên tai Việt Nam (VNDMS) theo dõi, giám sát phục vụ phòng, chống thiên tai với việc tích hợp số liệu về đê điều, hồ chứa, khu neo đậu tàu thuyền tránh trú bão, đo mưa, mực nước, đo gió… 

Tuy nhiên, việc nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phòng, chống thiên tai vẫn còn rất hạn chế, nhiều công việc còn thực hiện thủ công, chưa xây dựng được cơ sở dữ liệu lớn dùng chung hoặc sử dụng cơ sở dữ liệu quốc gia từ các ngành cho công tác phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai, nhất là việc sử dụng công nghệ viễn thám, ảnh vệ tinh, máy bay không người lái và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) còn rất hạn chế.

Do đó, trong dự án Luật Phòng, chống thiên tai thay thế Luật hiện hành, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất bổ sung chính sách về việc đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để thích ứng, phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, coi đây là giải pháp then chốt đột phá; hiện đại hoá hệ thống quan trắc, giám sát đa tầng, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ viễn thám, ảnh vệ tinh, máy bay không người lái (UAV), mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) và khoa học máy tính phân tích dữ liệu lớn trong dự báo, cảnh báo, theo dõi, giám sát, quản lý rủi ro thiên tai.

Hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng cơ sở dữ liệu về phòng, chống thiên tai nói riêng và cơ sở ngành nông nghiệp nói chung, kết nối, chia sẻ với các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành khác hướng tới phục vụ chỉ đạo, điều hành và hỗ trợ ra quyết định theo thời gian thực.

Với tiến độ xây dựng Luật Phòng, chống thiên tai (thay thế) hiện nay, ông có thể cho biết những mốc thời gian quan trọng sắp tới và kỳ vọng lớn nhất của Bộ khi hoàn thiện khung pháp lý mới về phòng, chống thiên tai?

Ông Phạm Đức Luận: Theo Kế hoạch xây dựng văn bản quy phạm pháp luật năm 2027 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, dự án Luật Phòng, chống thiên tai (thay thế) dự kiến được trình Quốc hội vào tháng 5 năm 2027. Căn cứ các quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật và văn bản hướng dẫn, hiện nay Bộ đã xây dựng, hoàn thiện hồ sơ chính sách Luật Phòng, chống thiên tai thay thế Luật hiện hành và gửi Bộ Tư pháp thẩm định.

Kỳ vọng lớn nhất của Bộ là xây dựng hành lang pháp lý đầy đủ, đồng bộ với hệ thống pháp luật có liên quan, khắc phục tình trạng chồng chéo, trùng lặp, loại bỏ rào cản thể chế, bổ sung các khoảng trống pháp luật; bảo đảm phòng ngừa chủ động, ứng phó kịp thời, khắc phục khẩn trương và hiệu quả theo hướng xây dựng lại tốt hơn. 

Đồng thời, hướng tới đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền gắn với tăng cường kỷ luật, kỷ cương, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước; tạo môi trường pháp lý minh bạch, ổn định, thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp và các chủ thể tham gia công tác phòng, chống thiên tai theo hướng quản trị rủi ro thiên tai, xác định việc đầu tư cho công tác phòng, chống thiên tai là đầu tư cho phát triển bền vững kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh, quốc phòng; đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để thích ứng, phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai.

Xin cảm ơn những chia sẻ của ông!

Đỗ Hương (thực hiện)