NGHỊ QUYẾT 79: Tái định vị kinh tế nhà nước

 Từ quản lý doanh nghiệp đến quản trị nguồn lực

Theo TS. Nguyễn Tú Anh – Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường Đại học VinUni, điểm đáng chú ý nhất của Nghị quyết 79 không chỉ nằm ở cải cách doanh nghiệp nhà nước, mà là sự thay đổi trong cách nhìn về kinh tế nhà nước.

Trong nhiều năm, các thảo luận về khu vực này chủ yếu xoay quanh nâng cao hiệu quả doanh nghiệp, xử lý các dự án thua lỗ hay tái cơ cấu các tập đoàn lớn. Tuy nhiên, cách tiếp cận này phần nào thu hẹp phạm vi của kinh tế nhà nước.

Thay vì chỉ tập trung vào doanh nghiệp, cần chuyển sang tư duy quản trị tài sản nhà nước. Khi đó, doanh nghiệp nhà nước chỉ là một bộ phận trong chỉnh thể rộng lớn hơn, bao gồm tài nguyên, ngân sách, hệ thống hạ tầng và các loại tài sản công.

Khi nhìn các nguồn lực này trong một tổng thể thống nhất, câu chuyện kinh tế nhà nước không còn dừng lại ở hiệu quả của từng doanh nghiệp, mà nằm ở cách quản trị, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Để thực hiện mục tiêu đó, Nhà nước cần sử dụng linh hoạt nhiều công cụ. Ở những lĩnh vực có thể nâng cao hiệu quả và mở rộng thị trường, cơ chế cạnh tranh sẽ đóng vai trò chủ đạo. Ngược lại, với các dịch vụ công hoặc mục tiêu xã hội, Nhà nước có thể sử dụng ngân sách để đặt hàng hoặc mua dịch vụ từ thị trường.

Doanh nghiệp nhà nước: Cạnh tranh để dẫn dắt

Sự thay đổi trong cách nhìn kéo theo cách tiếp cận mới về vai trò của doanh nghiệp nhà nước.

Trong thời gian dài, khu vực này chịu áp lực lớn về bảo toàn vốn, khiến nhiều doanh nghiệp vận hành thận trọng, ưu tiên an toàn hơn là mở rộng hay đổi mới. Tuy nhiên, Nghị quyết 79 cho thấy một dịch chuyển rõ rệt: doanh nghiệp nhà nước không chỉ bảo toàn tài sản mà còn phải chủ động cạnh tranh.

Doanh nghiệp nhà nước buộc phải cạnh tranh để phát triển, chiếm lĩnh thị trường và từng bước giữ vai trò dẫn dắt. Thay vì duy trì quy mô, khu vực này được kỳ vọng tạo ra động lực phát triển và mở rộng thị trường trong nền kinh tế.

TS Nguyễn Tú Anh nhấn mạnh, điều này đòi hỏi một môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa doanh nghiệp nhà nước và khu vực tư nhân. Các dự án sử dụng vốn nhà nước sẽ không còn mặc định giao cho doanh nghiệp nhà nước, mà được lựa chọn thông qua các cơ chế minh bạch như đấu thầu, mua sắm công.

Nguyên tắc tương tự cũng được áp dụng trong cung cấp dịch vụ công, khi Nhà nước chuyển từ giao nhiệm vụ sang đặt hàng hoặc mua dịch vụ từ thị trường. Cách tiếp cận này vừa nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, vừa tạo động lực cải thiện chất lượng dịch vụ.

Trong mô hình đó, vai trò của Nhà nước cũng thay đổi: không nhất thiết trực tiếp thực hiện mọi hoạt động, mà tập trung vào thiết kế chính sách, tạo lập thị trường và xây dựng luật chơi minh bạch.

Một yêu cầu quan trọng là tách bạch giữa chức năng quản lý nhà nước và hoạt động sản xuất kinh doanh, tránh để quyền lực quản lý trở thành lợi thế cạnh tranh. Đồng thời, doanh nghiệp nhà nước cần từng bước tiệm cận các chuẩn mực quản trị quốc tế về minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả sử dụng nguồn lực. 

Hoàn thiện mô hình quản trị vốn nhà nước

Để thực hiện vai trò mới, mô hình quản trị và đại diện vốn nhà nước trở thành khâu then chốt để đưa các định hướng này vào thực tế.

Một hướng tiếp cận được đặt ra là tách bạch hai tầng quản trị: đại diện vốn nhà nước tham gia hội đồng quản trị nhằm bảo đảm định hướng chiến lược, trong khi bộ máy điều hành được tuyển chọn theo cơ chế thị trường, kể cả từ nguồn nhân lực quốc tế.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã xây dựng các mô hình quản lý vốn nhà nước hiệu quả, với điểm chung là tập trung quyền đại diện chủ sở hữu vào một đầu mối chuyên nghiệp. Singapore vận hành Temasek như một tập đoàn đầu tư vốn nhà nước, trong khi Trung Quốc thành lập Ủy ban Giám sát và Quản lý Tài sản Nhà nước (SASAC) để giám sát vốn tại các tập đoàn lớn.

Các mô hình này cho phép tách biệt tương đối rõ giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng đầu tư vốn, qua đó nâng cao tính linh hoạt trong phân bổ nguồn lực nhưng vẫn đảm bảo định hướng chiến lược. 

Điều kiện để mô hình vận hành hiệu quả

Nếu cách tiếp cận của TS. Nguyễn Tú Anh mở rộng khái niệm kinh tế nhà nước và xác lập vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong tổng thể nguồn lực, thì theo TS. Nguyễn Quốc Việt - Chuyên gia chính sách công (Trường Đại học Kinh tế - Đại học quốc gia Hà Nội), vấn đề đặt ra là làm thế nào để mô hình đó vận hành hiệu quả trên thực tế.

Ông cho rằng, kinh tế nhà nước cần được nhìn trong tổng thể các cấu phần, không chỉ là doanh nghiệp mà còn bao gồm ngân sách, hạ tầng chiến lược và các nguồn lực khác. Trong đó, cung ứng dịch vụ công là một công cụ quan trọng để Nhà nước vừa thúc đẩy tăng trưởng, vừa đảm bảo ổn định vĩ mô.

Tuy nhiên, để làm được điều này, điều kiện tiên quyết là phải tách bạch rõ ràng giữa nhiệm vụ công ích và hoạt động kinh doanh thương mại.

Thay vì để một khu vực đảm nhận toàn bộ, Nhà nước có thể sử dụng cơ chế đặt hàng và đấu thầu công khai để huy động sự tham gia của khu vực tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài. Cách tiếp cận này không chỉ giúp tránh bao cấp, mà còn tạo áp lực cạnh tranh, qua đó nâng cao hiệu quả và chất lượng dịch vụ.

Bên cạnh đó, các nguồn lực của Nhà nước cần được phân bổ theo nguyên tắc thị trường, thông qua các cơ chế minh bạch như đấu thầu, đấu giá, thay vì cơ chế xin - cho. TS Việt phân tích, Nhà nước không nhất thiết phải trực tiếp tham gia vào tất cả các lĩnh vực, "những lĩnh vực khu vực tư nhân làm tốt hơn thì không nhất thiết Nhà nước phải làm".

Ngược lại, Nhà nước nên tập trung vào các lĩnh vực có tính chiến lược, rủi ro cao hoặc cần đóng vai trò dẫn dắt, qua đó tạo động lực cho các thành phần kinh tế khác cùng tham gia.

TS. Nguyễn Quốc Việt khẳng định, vấn đề không nằm ở việc Nhà nước tham gia nhiều hay ít, mà là tham gia như thế nào. Khi các chức năng được tách bạch, nguồn lực được phân bổ minh bạch và cơ chế vận hành theo nguyên tắc thị trường, kinh tế nhà nước mới có thể phát huy vai trò một cách hiệu quả.

Cởi trói để doanh nghiệp nhà nước bứt phá

Trong bối cảnh đó, yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước trở nên cấp thiết. Một trong những điểm nghẽn hiện nay là hạn chế về nguồn lực.

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, doanh nghiệp cần được tạo điều kiện để chủ động hơn về tài chính, như được giữ lại lợi nhuận sau thuế hoặc nguồn thu từ cổ phần hóa để tái đầu tư, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận các nguồn vốn cho những lĩnh vực có tính chiến lược.

Không chỉ là câu chuyện vốn, vấn đề nhân sự và quản trị cũng cần được nhìn nhận theo hướng thị trường hơn. Việc cho phép thuê lãnh đạo điều hành, trả lương theo hiệu quả công việc hay từng bước tiệm cận các chuẩn mực quốc tế sẽ tạo dư địa cho đổi mới.

Đi cùng với đó là thay đổi phương thức quản lý, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và chấp nhận rủi ro trong đầu tư. Theo ông, nếu không chấp nhận rủi ro thì rất khó có đột phá, đặc biệt trong các lĩnh vực mới.

Một rào cản không nhỏ hiện nay là tâm lý e ngại trách nhiệm. Khi thiếu cơ chế bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, các quyết định đầu tư dễ rơi vào trạng thái thận trọng quá mức, làm giảm động lực đổi mới. 

Vai trò mới của Nhà nước

Từ những thay đổi trong cách tiếp cận, vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế cũng được tái định vị theo hướng nhấn mạnh chất lượng hơn là phạm vi tham gia.

Thay vì trực tiếp thực hiện nhiều hoạt động, Nhà nước chuyển sang vai trò điều phối và kiến tạo, tập trung vào quản trị tổng thể các nguồn lực, thiết kế chính sách và tạo lập môi trường cạnh tranh minh bạch. Trong mô hình này, hiệu quả không còn được đo bằng việc Nhà nước nắm giữ bao nhiêu hay tham gia sâu đến đâu, mà ở khả năng phân bổ và sử dụng nguồn lực một cách tối ưu.

Sự thay đổi đó cũng đặt doanh nghiệp nhà nước vào một vị trí mới: không chỉ bảo toàn vốn mà còn phải cạnh tranh, đổi mới và đóng vai trò dẫn dắt trong những lĩnh vực then chốt. Đồng thời, khu vực tư nhân được mở rộng không gian tham gia, trở thành một phần quan trọng trong việc cung ứng dịch vụ và phát triển thị trường.

Nghị quyết 79 vì vậy không chỉ là câu chuyện cải cách doanh nghiệp nhà nước, mà là bước chuyển trong cách Nhà nước tham gia vào nền kinh tế – từ "làm thay" sang "dẫn dắt", từ quản lý từng chủ thể sang quản trị toàn bộ hệ thống nguồn lực. 

Thu Trang