Sửa đổi Luật Hiến, ghép tạng: Đề xuất nhiều chính sách mới

Làm rõ vai trò của Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia

Tại diễn đàn về phát luật, quản trị và hệ thống dữ liệu, tài chính trong hiến, ghép tạng tổ chức ngày 19/10, ông Phạm Văn Học, thành viên Hội đồng Y khoa quốc gia, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bệnh viện tư nhân Việt Nam cho biết, thực tế hiện nay, hoạt động điều phối tạng đang liên quan đến nhiều cấp, nhiều ngành, từ hàng không, đường thủy, đường bộ đến công an, quân đội và y tế, đồng thời trải rộng trên phạm vi cả nước.

Do vậy, để bảo đảm việc điều phối tạng hiến được thực hiện kịp thời, hiệu quả, cần quy định cụ thể nghĩa vụ, quyền hạn của Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia, cũng như trách nhiệm phối hợp bắt buộc của các cơ quan liên quan.

Theo đó, ông Phạm Văn Học đề xuất, dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) lần này cần quy định rõ quyền hạn, nhiệm vụ pháp lý của Trung tâm.

Việc quy định rõ vị trí pháp lý, quyền hạn và nhiệm vụ của Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình tổ chức, kết nối và điều phối nguồn tạng hiến trên phạm vi toàn quốc. Cùng với việc hoàn thiện các quy định về chuyên môn, đăng ký hiến và điều kiện ghép tạng, cơ chế phối hợp liên ngành cần được xác định cụ thể để bảo đảm hoạt động điều phối được triển khai thống nhất, kịp thời và hiệu quả.

Một đề xuất khác, khi một người chết não hiến tạng/hiến xác cho y học, bản thân họ không đòi hỏi quyền lợi, nhưng gia đình và người thân của họ hoàn toàn xứng đáng được hưởng sự tri ân, chính sách an sinh và nhân đạo và xã hội.

"Chúng ta không thể để người nhận tạng đưa tiền trực tiếp vì sẽ biến thành hoạt động mua bán tạng. Thay vào đó, chúng ta nên có ngân sách hỗ trợ để hỗ trợ gia đình họ lo hậu sự hoặc hỗ trợ con nhỏ, người phụ thuộc vượt qua khó khăn trước mắt. Khoản tiền này không quá lớn nhưng mang ý nghĩa nhân văn vô cùng sâu sắc", ông Phạm Văn Học cho biết.

Việc hoàn thiện cơ chế điều phối được đặt ra trong bối cảnh ngành ghép tạng Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể sau 20 năm thực hiện Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006, nhưng vẫn còn những hạn chế về nguồn hiến và cơ chế quản lý cần được khắc phục.

 Nguồn hiến tạng từ người chết não vẫn còn hạn chế

Theo Thứ trưởng thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà, sau 20 năm thi hành, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác đã tạo nền tảng cho sự phát triển của lĩnh vực ghép tạng tại Việt Nam.

Đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện 11.187 ca ghép tạng. Số ca ghép tăng từ 296 ca năm 2015 lên 1.368 ca năm 2025. Hiện có 34 bệnh viện đủ điều kiện thực hiện ghép tạng và hơn 175.000 người đăng ký hiến mô, tạng sau khi chết.

Tuy nhiên, cơ cấu nguồn hiến vẫn còn mất cân đối. Có tới 91,4% số ca ghép tạng có nguồn từ người hiến còn sống, trong khi tỷ lệ từ người hiến chết não chỉ đạt 8,6%.

Bên cạnh đó, pháp luật hiện hành chưa cho phép hiến tạng sau chết tuần hoàn, dù nguồn hiến này chiếm khoảng một nửa số người hiến sau khi chết tại Hoa Kỳ, Anh và Tây Ban Nha. Người dưới 18 tuổi chưa được hiến tạng sau khi chết theo quy định hiện hành; trong khi đó, các điều kiện hiến tạng khi còn sống chưa đủ chặt chẽ để ngăn ngừa tình trạng mua bán tạng trá hình.

Những bất cập trên là cơ sở để xây dựng dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), dự kiến trình Quốc hội tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI xem xét và ban hành.

Bảy nhóm chính sách mới trong dự thảo Luật sửa đổi

Theo Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà, dự thảo Luật sửa đổi lần này tập trung vào 7 nhóm chính sách lớn, hướng tới mở rộng nguồn hiến, tăng cường tính minh bạch trong hoạt động ghép tạng và bảo vệ quyền lợi của người hiến.

Thứ nhất, mở rộng phạm vi điều chỉnh sang máu, tế bào, sản phẩm tế bào, tinh trùng, noãn, phôi. Nghiêm cấm mua bán mô không tái sinh, bộ phận cơ thể người.

Thứ hai, mở rộng nguồn hiến: bổ sung quy định hiến tạng sau chết tuần hoàn; người dưới 18 tuổi được hiến sau khi chết nếu đã đăng ký hiến hoặc có nguyện vọng hiến thể hiện bằng văn bản và được người đại diện đồng ý bằng văn bản.

Thứ ba, dự thảo siết chặt quy định hiến khi còn sống: người đủ từ 18 đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến cho thành viên gia đình; xác minh quan hệ qua Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư; phát hiện dấu hiệu mua bán phải báo ngay cơ quan công an.

Thứ tư, Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn đánh giá độc lập; người điều trị, kíp ghép không được tham gia; kết luận phải được tất cả thành viên chuyên môn thống nhất.

Thứ năm, đăng ký hiến tạng trực tuyến, kết nối định danh điện tử; mọi ca ghép phải có mã điều phối quốc gia; trẻ em, người đã hiến và thân nhân người hiến được ưu tiên.

Thứ sáu, phòng, chống "du lịch ghép tạng": người nước ngoài chỉ được ghép tại Việt Nam khi có cùng dòng máu về trực hệ hoặc có họ trong phạm vi ba đời với người hiến.

Thứ bảy, hoạt động tri ân người hiến, dự thảo lấy ngày 20/5 hằng năm là ngày hiến mô, tạng Việt Nam. Người hiến còn sống được cấp thẻ BHYT, khám sức khỏe định kỳ miễn phí; cho phép thành lập quỹ hiến tạng.

Các nội dung sửa đổi được kỳ vọng góp phần tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn, mở rộng nguồn hiến và tăng cường các biện pháp phòng, chống mua bán mô, bộ phận cơ thể người.

Việc sửa đổi Luật không chỉ hướng tới nâng cao năng lực ghép tạng mà còn đặt ra yêu cầu bảo đảm tính minh bạch, an toàn và nhân văn trong toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người, qua đó tạo điều kiện để nhiều người bệnh có cơ hội tiếp cận phương pháp điều trị này.

HM