Tái cấu trúc chương trình KHCN phải tập trung nguồn lực cho nhiệm vụ lớn của quốc gia

Chiều 11/8, tại trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì cuộc họp với các bộ, cơ quan về Đề án Tái cấu trúc các chương trình khoa học, công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026-2035.

Dự họp có Thượng tướng Nguyễn Văn Hiền, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng; Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định; Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng; Phó Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Trần Anh Tiến; lãnh đạo các bộ, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Tái cấu trúc hệ thống, dự kiến tổ chức thành 6 nhóm chương trình KHCN

Theo Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định, Bộ KH&CN được giao chủ trì xây dựng Đề án "Tái cấu trúc các chương trình KHCN và đổi mới sáng tạo quốc gia giai đoạn 2026- 2035" (Đề án).

Về hiện trạng, giai đoạn 2016-2025, hệ thống chương trình KHCN quốc gia là công cụ chủ yếu để Nhà nước triển khai các định hướng ưu tiên về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đến năm 2025, toàn hệ thống có khoảng 42 chương trình KHCN cấp quốc gia, triển khai khoảng 4.800 nhiệm vụ, với tổng kinh phí từ ngân sách nhà nước gần 17.000 tỷ đồng.

Các chương trình đã góp phần duy trì năng lực nghiên cứu quốc gia, phát triển đội ngũ khoa học, mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, công nghệ số, vật liệu tiên tiến và các công nghệ nền. Kết quả, đến năm 2025, ghi nhận trên 6.670 công bố quốc tế thuộc WoS/Scopus; tạo ra gần 200 kết quả sáng chế, sở hữu trí tuệ; trên 450 công nghệ, quy trình; trên 170 thiết bị, máy móc và gần 70 sản phẩm được thương mại hóa hoặc ứng dụng thực tế.

Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, kết quả này là nền tảng quan trọng để tiếp tục tổ chức các chương trình quốc gia theo hướng tập trung hơn vào kết quả, tác động và năng lực tự chủ công nghệ.

Tuy nhiên, hệ thống hiện hành chưa thực sự trở thành công cụ quản trị chiến lược để tập trung nguồn lực giải quyết các mục tiêu phát triển lớn của đất nước. Chương trình, nhiệm vụ còn phân mảnh, dàn trải; cơ chế xác định nhiệm vụ còn thiên về đề xuất từ dưới lên; chưa hình thành chuỗi liên thông từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ đến đổi mới sáng tạo và thương mại hóa; vai trò của doanh nghiệp trong xác định nhu cầu, đồng đầu tư, tiếp nhận và thương mại hóa kết quả còn hạn chế; cơ chế điều phối giữa các chương trình và giữa các bộ, ngành chưa đủ mạnh.

Từ hiện trạng, Đề án xác định tái cấu trúc hệ thống chương trình theo hướng tinh gọn, đồng bộ, phân định rõ phạm vi, mục tiêu và định hướng kết quả; tạo kết nối trong toàn bộ chuỗi từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ đến ứng dụng, chuyển giao và thương mại hóa. Việc tổ chức thành 6 nhóm chương trình nhằm định hướng ưu tiên, tập trung nguồn lực, theo dõi, đánh giá và điều phối ở quy mô quốc gia; không làm thay đổi loại hình chương trình, thẩm quyền phê duyệt, cơ quan chủ trì, cơ chế quản lý và trách nhiệm tổ chức thực hiện từng chương trình cụ thể theo quy định pháp luật.

6 nhóm chương trình cụ thể gồm: Nhóm chương trình nghiên cứu cơ bản: Tạo tri thức mới, phát triển nền tảng khoa học quốc gia, cung cấp luận cứ khoa học cho hoạch định chính sách và tạo nền cho phát triển công nghệ lõi, công nghệ chiến lược.

Nhóm chương trình trọng điểm quốc gia: Tập trung giải quyết các bài toán khoa học và công nghệ lớn, liên ngành, liên lĩnh vực, có tác động quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội, quản trị quốc gia, văn hóa, xã hội, con người, quốc phòng và an ninh.

Nhóm chương trình quốc gia đặc biệt và công nghệ chiến lược: Tập trung nguồn lực cho các chương trình quốc gia đặc biệt và công nghệ chiến lược; làm chủ, phát triển, thử nghiệm, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ lõi, công nghệ chiến lược, sản phẩm công nghệ chiến lược.

Nhóm chương trình đổi mới sáng tạo quốc gia: Hỗ trợ doanh nghiệp hấp thụ, làm chủ, cải tiến, đổi mới, chuyển giao và ứng dụng công nghệ; phát triển thị trường khoa học và công nghệ, sở hữu trí tuệ, năng suất chất lượng, khởi nghiệp sáng tạo và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Nhóm chương trình phát triển tiềm lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia: Phát triển nhân lực chất lượng cao, nhóm nghiên cứu mạnh, tổ chức nghiên cứu mạnh, hạ tầng nghiên cứu, phòng thí nghiệm, cơ sở dữ liệu, trung tâm đổi mới sáng tạo và hạ tầng kỹ thuật dùng chung.

Nhóm chương trình chuyển đổi số quốc gia: Phát triển công nghệ số, hạ tầng dữ liệu, nền tảng số dùng chung, hệ thống thông tin, công cụ kết nối, chia sẻ dữ liệu và giải pháp bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng phục vụ Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số và quản trị số.

Mục tiêu đến năm 2030 có 100% chương trình được theo dõi, đánh giá trên nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia theo khung IOOI; làm chủ công nghệ lõi, hình thành tối thiểu 20 sản phẩm trọng điểm quốc gia và sản phẩm công nghệ chiến lược.

Mục tiêu giai đoạn 2031-2035, duy trì 100% chương trình được quản lý, đánh giá trên nền tảng số; hoàn thiện và thương mại hóa quy mô công nghiệp lũy kế tối thiểu 50 sản phẩm trọng điểm quốc gia và sản phẩm công nghệ chiến lược có sức cạnh tranh quốc tế…

Tại cuộc họp, ý kiến của các bộ, cơ quan đều nhận định Đề án được xây dựng bài bản, nghiêm túc, có nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế về tổ chức và triển khai.

Bên cạnh đó, các ý kiến tập trung trao đổi, làm rõ một số nội dung liên quan đến nội hàm của từng chương trình; việc phân cấp; cơ chế vận hành, đặc biệt là cơ chế liên thông giữa các chương trình; chức năng, nhiệm vụ của các đơn vị liên quan; cũng như mục tiêu của các chương trình đến năm 2035.

Về 6 nhóm chương trình, các ý kiến cho rằng giữa chương trình trọng điểm về công nghệ chiến lược và một số chương trình khác vẫn có sự giao thoa nhất định về nội dung. Tuy nhiên, Đề án đã xác định rõ một trong những nguyên tắc quan trọng là bảo đảm sự liên thông giữa các chương trình. Do đó, cần tiếp tục làm rõ cơ chế vận hành cụ thể để bảo đảm sự liên thông này trên thực tế, tránh chồng chéo, trùng lặp, đồng thời phát huy hiệu quả nguồn lực và tạo sự gắn kết giữa các chương trình trong quá trình triển khai.

Tái cấu trúc chương trình KHCN phải gắn với mục tiêu, kết quả đầu ra

Phát biểu kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng thống nhất phải thực hiện tái cấu trúc các chương trình KHCN và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026-2035. Đây là nhiệm vụ lớn, phạm vi rộng, có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc xác định mục tiêu hoạt động KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cũng như phân bổ nguồn lực.

Phó Thủ tướng đề nghị Bộ KH&CN lưu ý, về mục tiêu, việc tái cấu trúc phải bảo đảm xử lý triệt để những tồn tại trước đây; thiết kế hệ thống chương trình tinh gọn, bao quát đầy đủ các hoạt động từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo, đặc biệt là thương mại hóa; tập trung nguồn lực để giải quyết những bài toán lớn của quốc gia.

Về phạm vi, Phó Thủ tướng đề nghị xác định rõ toàn bộ các chương trình đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, các chương trình của Bộ KH&CN và các bộ, ngành đều phải được rà soát, sắp xếp trong các nhóm chương trình tái cấu trúc. Đối với những chương trình không đáp ứng các mục tiêu, tiêu chí của nhóm chương trình thì không tiếp tục phê duyệt, qua đó tránh lãng phí nguồn lực.

Phó Thủ tướng giao Bộ KH&CN chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành rà soát các chương trình đang triển khai, còn hiệu lực; đánh giá kỹ tình hình thực hiện, sự cần thiết và phương án tổ chức thực hiện để bảo đảm hiệu quả. Theo Phó Thủ tướng, việc tái cấu trúc là cơ hội để rà soát toàn diện các chương trình đã được phê duyệt, đang triển khai, bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Trên cơ sở các nhiệm vụ thuộc các chương trình đã ban hành, cần sắp xếp, chuyển tiếp và phân công rõ nhiệm vụ cho các bộ, ngành, cơ quan chủ trì theo từng nhóm chương trình. Đối với những nhiệm vụ mới, tiếp tục xem xét, phê duyệt trên cơ sở Đề án tái cấu trúc.

Về nhiệm vụ, giải pháp, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ KH&CN cùng các bộ, ngành tiếp tục nghiên cứu, rà soát, xây dựng các nhiệm vụ, giải pháp để hiện thực hóa mục tiêu của từng chương trình sau tái cấu trúc, xác định rõ từng chương trình phải đạt được mục tiêu gì đến năm 2035. Trên cơ sở đó, xây dựng các nhiệm vụ cụ thể để đạt mục tiêu đề ra.

Trong đó, Phó Thủ tướng lưu ý cần xây dựng tiêu chí đánh giá hiệu quả theo kết quả đầu ra, theo các quy định mới; chuyển từ phương thức kiểm soát đầu vào sang quản lý theo kết quả đầu ra. Các tiêu chí đánh giá phải được xây dựng đối với từng nhiệm vụ, từng nhóm chương trình; các chương trình được quản lý tập trung trên nền tảng số, đồng thời phân công rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành, cơ quan trong tổ chức thực hiện.

Phó Thủ tướng giao Bộ KH&CN khẩn trương hoàn thiện Đề án trên cơ sở ý kiến của các bộ, ngành, trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định. Bộ KH&CN cần quản lý các nhiệm vụ khoa học, công nghệ theo hướng phục vụ các chiến lược của quốc gia, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và phát triển đất nước.

Gia Huy